Mahabharata 3.62.34-43

Devanāgarī

ताम् अश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु ॥
राजमाताब्रवीद् आर्तां भैमीम् आर्ततरा स्वयम् ॥
वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिर् मे त्वयि वर्तते ॥
मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम ॥
अथ वा स्वयम् आगच्छेत् परिधावन्न् इतस् ततः ॥
इहैव वसती भद्रे भर्तारम् उपलप्स्यसे ॥
राजमातुर् वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचो ऽब्रवीत् ॥
समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥
उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम् ॥
न चाहं पुरुषान् अन्यान् संभाषेयं कथं चन ॥
प्रार्थयेद् यदि मां कश् चिद् दण्ड्यस् ते स पुमान् भवेत् ॥
भर्तुर् अन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणान् अहम् ॥
यद्य् एवम् इह कर्तव्यं वसाम्य् अहम् असंशयम् ॥
अतो ऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्व चित् ॥
तां प्रहृष्टेन मनसा राजमातेदम् अब्रवीत् ॥
सर्वम् एतत् करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतम् ईदृशम् ॥
एवम् उक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशां पते ॥
उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत ॥
सैरन्ध्रीम् अभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम् ॥
एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः स्वयम् ॥

Transliteration (IAST)

tām aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu ||
rājamātābravīd ārtāṃ bhaimīm ārtatarā svayam ||
vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate ||
mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama ||
atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ ||
ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase ||
rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco 'bravīt ||
samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini ||
ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam ||
na cāhaṃ puruṣān anyān saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana ||
prārthayed yadi māṃ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet ||
bhartur anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇān aham ||
yady evam iha kartavyaṃ vasāmy aham asaṃśayam ||
ato 'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kva cit ||
tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedam abravīt ||
sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdṛśam ||
evam uktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate ||
uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata ||
sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm ||
etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ताम् अश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु ॥ राजमाताब्रवीद् आर्तां भैमीम् आर्ततरा स्वयम् ॥ वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिर् मे त्वयि वर्तते ॥ मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम ॥ अथ वा स्वयम् आगच्छेत् परिधावन्न् इतस् ततः ॥ इहैव वसती भद्रे भर्तारम् उपलप्स्यसे ॥ राजमातुर् वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचो ऽब्रवीत् ॥ समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥ उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम् ॥ न चाहं पुरुषान् अन्यान् संभाषेयं कथं चन ॥ प्रार्थयेद् यदि मां कश् चिद् दण्ड्यस् ते स पुमान् भवेत् ॥ भर्तुर् अन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणान् अहम् ॥ यद्य् एवम् इह कर्तव्यं वसाम्य् अहम् असंशयम् ॥ अतो ऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्व चित् ॥ तां प्रहृष्टेन मनसा राजमातेदम् अब्रवीत् ॥ सर्वम् एतत् करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतम् ईदृशम् ॥ एवम् उक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशां पते ॥ उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत ॥ सैरन्ध्रीम् अभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम् ॥ एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः स्वयम् ॥tām aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu || rājamātābravīd ārtāṃ bhaimīm ārtatarā svayam || vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate || mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama || atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ || ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase || rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco 'bravīt || samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini || ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam || na cāhaṃ puruṣān anyān saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana || prārthayed yadi māṃ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet || bhartur anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇān aham || yady evam iha kartavyaṃ vasāmy aham asaṃśayam || ato 'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kva cit || tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedam abravīt || sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdṛśam || evam uktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate || uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata || sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm || etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam ||Царица-мать утешает Дамаянти и предлагает жить у неё, обещая искать мужа; Дамаянти соглашается при условиях: не есть остатки, не мыть ноги, не разговаривать с чужими мужчинами, наказывать преследователя и видеть брахманов ради поиска мужа; царица-мать принимает обет и поручает её Сунанде.

Translation

Царица-мать, сама потрясённая, сказала плачущей Бхаими: «Живи у меня, прекрасная. Мне ты дорога. Мои люди будут искать твоего мужа; может быть, он сам, блуждая, придёт сюда, и, живя здесь, ты обретёшь его». Дамаянти ответила: «О мать героев, я могу жить у тебя при условии: я не буду есть остатки, не буду мыть ноги, не буду никак разговаривать с чужими мужчинами. Если кто-нибудь станет домогаться меня, он должен быть наказан. Ради поиска мужа я буду видеть брахманов. Если это можно исполнить, я останусь; иначе сердце моё не допускает жизни здесь». Царица-мать радостно сказала: «Всё это исполню. Счастье, что у тебя такой обет». Затем она сказала своей дочери Сунанде: «Прими эту сайрандхри, подобную богине. Радуйся вместе с ней без тревоги».

Commentary

Дамаянти принимает приют, но не отдаёт свою внутреннюю свободу. Её условия защищают чистоту, цель поиска и память о браке.

Version

2d423a6507da · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC