Mahabharata 3.62.1-17

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
सा तच् छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस् तदा ॥
अगच्छत् तेन वै सार्धं भर्तृदर्शनलालसा ॥
अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे ॥
तडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत् ॥
ददृशुर् वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् ॥
बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिगणैर् वृतम् ॥
तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहरसुखावहम् ॥
सुपरिश्रान्तवाहास् ते निवेशाय मनो दधुः ॥
संमते सार्थवाहस्य विविशुर् वनम् उत्तमम् ॥
उवास सार्थः सुमहान् वेलाम् आसाद्य पश्चिमाम् ॥
अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदा ॥
सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथम् उपागमत् ॥
पानीयार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम् ॥
मार्गं संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थम् उत्तमम् ॥
सुप्तं ममर्द सहसा चेष्टमानं महीतले ॥
हाहारवं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः ॥
वनगुल्मांश् च धावन्तो निद्रान्धा महतो भयात् ॥
के चिद् दन्तैः करैः के चित् के चित् पद्भ्यां हता नराः ॥
गोखरोष्ट्राश्वबहुलं पदातिजनसंकुलम् ॥
भयार्तं धावमानं तत् परस्परहतं तदा ॥
घोरान् नादान् विमुञ्चन्तो निपेतुर् धरणीतले ॥
वृक्षेष्व् आसज्य संभग्नाः पतिता विषमेषु च ॥
तथा तन् निहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम् ॥
अथापरेद्युः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास् तदा ॥
वनगुल्माद् विनिष्क्रम्य शोचन्तो वैशसं कृतम् ॥
भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च जनाधिप ॥
अशोचत् तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम् ॥
यो ऽपि मे निर्जने ऽरण्ये संप्राप्तो ऽयं जनार्णवः ॥
हतो ऽयं हस्तियूथेन मन्दभाग्यान् ममैव तु ॥
प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं मया नूनम् असंशयम् ॥
नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम् ॥
यन् नाहम् अद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता ॥
न ह्य् अदैवकृतं किं चिन् नराणाम् इह विद्यते ॥
न च मे बालभावे ऽपि किं चिद् व्यपकृतं कृतम् ॥
कर्मणा मनसा वाचा यद् इदं दुःखम् आगतम् ॥
मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताः ॥
प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः ॥
नूनं तेषां प्रभावेन वियोगं प्राप्तवत्य् अहम् ॥
एवमादीनि दुःखानि सा विलप्य वराङ्गना ॥
हतशिष्टैः सह तदा ब्राह्मणैर् वेदपारगैः ॥
अगच्छद् राजशार्दूल दुःखशोकपरायणा ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā ||
agacchat tena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā ||
atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe ||
taḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat ||
dadṛśur vaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanam ||
bahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇair vṛtam ||
taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvaham ||
supariśrāntavāhās te niveśāya mano dadhuḥ ||
saṃmate sārthavāhasya viviśur vanam uttamam ||
uvāsa sārthaḥ sumahān velām āsādya paścimām ||
athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā ||
supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat ||
pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām ||
mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārtham uttamam ||
suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale ||
hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ ||
vanagulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt ||
ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā narāḥ ||
gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulam ||
bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tat parasparahataṃ tadā ||
ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale ||
vṛkṣeṣv āsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca ||
tathā tan nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam ||
athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janās tadā ||
vanagulmād viniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtam ||
bhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa ||
aśocat tatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtam ||
yo 'pi me nirjane 'raṇye saṃprāpto 'yaṃ janārṇavaḥ ||
hato 'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyān mamaiva tu ||
prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnam asaṃśayam ||
nāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam ||
yan nāham adya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā ||
na hy adaivakṛtaṃ kiṃ cin narāṇām iha vidyate ||
na ca me bālabhāve 'pi kiṃ cid vyapakṛtaṃ kṛtam ||
karmaṇā manasā vācā yad idaṃ duḥkham āgatam ||
manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥ ||
pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ ||
nūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavaty aham ||
evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā ||
hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇair vedapāragaiḥ ||
agacchad rājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच सा तच् छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस् तदा ॥ अगच्छत् तेन वै सार्धं भर्तृदर्शनलालसा ॥ अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे ॥ तडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत् ॥ ददृशुर् वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् ॥ बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिगणैर् वृतम् ॥ तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहरसुखावहम् ॥ सुपरिश्रान्तवाहास् ते निवेशाय मनो दधुः ॥ संमते सार्थवाहस्य विविशुर् वनम् उत्तमम् ॥ उवास सार्थः सुमहान् वेलाम् आसाद्य पश्चिमाम् ॥ अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदा ॥ सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथम् उपागमत् ॥ पानीयार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम् ॥ मार्गं संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थम् उत्तमम् ॥ सुप्तं ममर्द सहसा चेष्टमानं महीतले ॥ हाहारवं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः ॥ वनगुल्मांश् च धावन्तो निद्रान्धा महतो भयात् ॥ के चिद् दन्तैः करैः के चित् के चित् पद्भ्यां हता नराः ॥ गोखरोष्ट्राश्वबहुलं पदातिजनसंकुलम् ॥ भयार्तं धावमानं तत् परस्परहतं तदा ॥ घोरान् नादान् विमुञ्चन्तो निपेतुर् धरणीतले ॥ वृक्षेष्व् आसज्य संभग्नाः पतिता विषमेषु च ॥ तथा तन् निहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम् ॥ अथापरेद्युः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास् तदा ॥ वनगुल्माद् विनिष्क्रम्य शोचन्तो वैशसं कृतम् ॥ भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च जनाधिप ॥ अशोचत् तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम् ॥ यो ऽपि मे निर्जने ऽरण्ये संप्राप्तो ऽयं जनार्णवः ॥ हतो ऽयं हस्तियूथेन मन्दभाग्यान् ममैव तु ॥ प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं मया नूनम् असंशयम् ॥ नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम् ॥ यन् नाहम् अद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता ॥ न ह्य् अदैवकृतं किं चिन् नराणाम् इह विद्यते ॥ न च मे बालभावे ऽपि किं चिद् व्यपकृतं कृतम् ॥ कर्मणा मनसा वाचा यद् इदं दुःखम् आगतम् ॥ मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताः ॥ प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः ॥ नूनं तेषां प्रभावेन वियोगं प्राप्तवत्य् अहम् ॥ एवमादीनि दुःखानि सा विलप्य वराङ्गना ॥ हतशिष्टैः सह तदा ब्राह्मणैर् वेदपारगैः ॥ अगच्छद् राजशार्दूल दुःखशोकपरायणा ॥bṛhadaśva uvāca sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā || agacchat tena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā || atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe || taḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat || dadṛśur vaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanam || bahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇair vṛtam || taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvaham || supariśrāntavāhās te niveśāya mano dadhuḥ || saṃmate sārthavāhasya viviśur vanam uttamam || uvāsa sārthaḥ sumahān velām āsādya paścimām || athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā || supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat || pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām || mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārtham uttamam || suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale || hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ || vanagulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt || ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā narāḥ || gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulam || bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tat parasparahataṃ tadā || ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale || vṛkṣeṣv āsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca || tathā tan nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam || athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janās tadā || vanagulmād viniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtam || bhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa || aśocat tatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtam || yo 'pi me nirjane 'raṇye saṃprāpto 'yaṃ janārṇavaḥ || hato 'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyān mamaiva tu || prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnam asaṃśayam || nāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam || yan nāham adya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā || na hy adaivakṛtaṃ kiṃ cin narāṇām iha vidyate || na ca me bālabhāve 'pi kiṃ cid vyapakṛtaṃ kṛtam || karmaṇā manasā vācā yad idaṃ duḥkham āgatam || manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥ || pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ || nūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavaty aham || evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā || hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇair vedapāragaiḥ || agacchad rājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā ||Дамаянти идёт с караваном; купцы ночуют у прекрасного озера, но ночью стадо слонов, пришедшее к воде, топчет спящий караван; выжившие скорбят, а Дамаянти думает о своём несчастье, карме и возможном гневе отвергнутых богов.

Translation

Брихадэшва сказал: «Услышав слова караванщика, безупречная Дамаянти пошла вместе с караваном, желая увидеть мужа. Через много времени в страшном лесу купцы увидели прекрасное озеро, полное лотосов и саугандхики, с чистой водой, травой, топливом, корнями, плодами и множеством птиц. Уставшие животные нуждались в отдыхе, и с согласия караванщика большой караван расположился там на закате. В полночь, когда всё было безмолвно и люди спали, к воде пришло стадо слонов. Оно преградило путь у лотосового озера и внезапно растоптало спящий караван. Купцы с криками бежали к кустам, ослеплённые сном и страхом; одних убили бивни, других хоботы, третьих ноги. Люди, быки, ослы, верблюды, кони и пешие в панике давили друг друга; одни падали с ужасными криками, другие разбивались о деревья и неровности. Наутро уцелевшие вышли из кустов, оплакивая братьев, отцов, сыновей и друзей. Вайдарбхи тоже скорбела: “Что за дурное дело я совершила? Даже этот поток людей, найденный мной в пустом лесу, погиб от слонов — из-за моего злосчастья. Мне, несомненно, долго предстоит страдать; никто не умирает прежде срока, как учат старшие. Если я, несчастная, сегодня не была растоптана, значит, нет у людей ничего, что не совершено дайвой. Я не помню, чтобы с детства делала зло делом, мыслью или словом. Думаю, на сваямваре ради Налы я отвергла пришедших локапал, и, вероятно, их силой я получила разлуку”». С такими плачами она пошла дальше с уцелевшими и с брахманами, знатоками Веды, погружённая в горе».

Commentary

Дамаянти ищет причину беды в себе, в карме и в богах. Её размышление показывает человеческую попытку найти смысл там, где страдание кажется случайным и чрезмерным.

Version

c11a0d93a38a · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC