Mahabharata 3.61.96-125

Devanāgarī

सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥
विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः ॥
उपगम्य तरुश्रेष्ठम् अशोकं पुष्पितं तदा ॥
पल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैर् अनुनादितम् ॥
अहो बतायम् अगमः श्रीमान् अस्मिन् वनान्तरे ॥
आपीडैर् बहुभिर् भाति श्रीमान् द्रमिडराड् इव ॥
विशोकां कुरु मां क्षिप्रम् अशोक प्रियदर्शन ॥
वीतशोकभयाबाधं कच्चित् त्वं दृष्टवान् नृपम् ॥
नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् ॥
निषधानाम् अधिपतिं दृष्टवान् असि मे प्रियम् ॥
एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् ॥
व्यसनेनार्दितं वीरम् अरण्यम् इदम् आगतम् ॥
यथा विशोका गच्छेयम् अशोकनग तत् कुरु ॥
सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात् ॥
एवं साशोकवृक्षं तम् आर्ता त्रिः परिगम्य ह ॥
जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ॥
सा ददर्श नगान् नैकान् नैकाश् च सरितस् तथा ॥
नैकांश् च पर्वतान् रम्यान् नैकांश् च मृगपक्षिणः ॥
कन्दरांश् च नितम्बांश् च नदांश् चाद्भुतदर्शनान् ॥
ददर्श सा भीमसुता पतिम् अन्वेषती तदा ॥
गत्वा प्रकृष्टम् अध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ॥
ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥
उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ॥
सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर् वृताम् ॥
प्रोद्घुष्टां क्रौञ्चकुररैश् चक्रवाकोपकूजिताम् ॥
कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशोभिताम् ॥
सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी ॥
उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥
उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता ॥
कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ॥
तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः के चिद् भीताः प्रदुद्रुवुः ॥
के चिच् चिन्तापरास् तस्थुः के चित् तत्र विचुक्रुशुः ॥
प्रहसन्ति स्म तां के चिद् अभ्यसूयन्त चापरे ॥
चक्रुस् तस्यां दयां के चित् पप्रच्छुश् चापि भारत ॥
कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ॥
त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित् त्वम् असि मानुषी ॥
वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशः ॥
देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥
यक्षी वा राक्षसी वा त्वम् उताहो ऽसि वराङ्गना ॥
सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्षस्वास्मान् अनिन्दिते ॥
यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रम् इतो व्रजेत् ॥
तथा विधत्स्व कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥
तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा ॥
प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखिता ॥
सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र के चन ॥
यूनः स्थविरबालाश् च सार्थस्य च पुरोगमाः ॥
मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ॥
नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥
विदर्भराण् मम पिता भर्ता राजा च नैषधः ॥
नलो नाम महाभागस् तं मार्गाम्य् अपराजितम् ॥
यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ॥
नलं पार्थिवशार्दूलम् अमित्रगणसूदनम् ॥
ताम् उवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः ॥
सार्थवाहः शुचिर् नाम शृणु कल्याणि मद्वचः ॥
अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते ॥
मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥
कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगान् अपि ॥
पश्याम्य् अस्मिन् वने कष्टे अमनुष्यनिषेविते ॥
तथा नो यक्षराड् अद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥
साब्रवीद् वणिजः सर्वान् सार्थवाहं च तं ततः ॥
क्व नु यास्यसि सार्थो ऽयम् एतद् आख्यातुम् अर्हथ ॥
सार्थवाह उवाच
सार्थो ऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः ॥
क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥

Transliteration (IAST)

sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā ||
vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ ||
upagamya taruśreṣṭham aśokaṃ puṣpitaṃ tadā ||
pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgair anunāditam ||
aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare ||
āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva ||
viśokāṃ kuru māṃ kṣipram aśoka priyadarśana ||
vītaśokabhayābādhaṃ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān nṛpam ||
nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim ||
niṣadhānām adhipatiṃ dṛṣṭavān asi me priyam ||
ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam ||
vyasanenārditaṃ vīram araṇyam idam āgatam ||
yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru ||
satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt ||
evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tam ārtā triḥ parigamya ha ||
jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā ||
sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā ||
naikāṃś ca parvatān ramyān naikāṃś ca mṛgapakṣiṇaḥ ||
kandarāṃś ca nitambāṃś ca nadāṃś cādbhutadarśanān ||
dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā ||
gatvā prakṛṣṭam adhvānaṃ damayantī śucismitā ||
dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam ||
uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām ||
suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasair vṛtām ||
prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām ||
kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām ||
sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī ||
upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha ||
unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā ||
kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā ||
tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ ||
ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ ||
prahasanti sma tāṃ ke cid abhyasūyanta cāpare ||
cakrus tasyāṃ dayāṃ ke cit papracchuś cāpi bhārata ||
kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane ||
tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī ||
vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ ||
devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho 'si varāṅganā ||
sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite ||
yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet ||
tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā ||
pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā ||
sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana ||
yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ ||
mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām ||
nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām ||
vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ ||
nalo nāma mahābhāgas taṃ mārgāmy aparājitam ||
yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam ||
nalaṃ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam ||
tām uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ ||
sārthavāhaḥ śucir nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ ||
ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite ||
manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini ||
kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgān api ||
paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite ||
tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu ||
sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ ||
kva nu yāsyasi sārtho 'yam etad ākhyātum arhatha ||
sārthavāha uvāca
sārtho 'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ ||
kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥ विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः ॥ उपगम्य तरुश्रेष्ठम् अशोकं पुष्पितं तदा ॥ पल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैर् अनुनादितम् ॥ अहो बतायम् अगमः श्रीमान् अस्मिन् वनान्तरे ॥ आपीडैर् बहुभिर् भाति श्रीमान् द्रमिडराड् इव ॥ विशोकां कुरु मां क्षिप्रम् अशोक प्रियदर्शन ॥ वीतशोकभयाबाधं कच्चित् त्वं दृष्टवान् नृपम् ॥ नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् ॥ निषधानाम् अधिपतिं दृष्टवान् असि मे प्रियम् ॥ एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् ॥ व्यसनेनार्दितं वीरम् अरण्यम् इदम् आगतम् ॥ यथा विशोका गच्छेयम् अशोकनग तत् कुरु ॥ सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात् ॥ एवं साशोकवृक्षं तम् आर्ता त्रिः परिगम्य ह ॥ जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ॥ सा ददर्श नगान् नैकान् नैकाश् च सरितस् तथा ॥ नैकांश् च पर्वतान् रम्यान् नैकांश् च मृगपक्षिणः ॥ कन्दरांश् च नितम्बांश् च नदांश् चाद्भुतदर्शनान् ॥ ददर्श सा भीमसुता पतिम् अन्वेषती तदा ॥ गत्वा प्रकृष्टम् अध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ॥ ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ॥ सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर् वृताम् ॥ प्रोद्घुष्टां क्रौञ्चकुररैश् चक्रवाकोपकूजिताम् ॥ कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशोभिताम् ॥ सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी ॥ उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥ उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता ॥ कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ॥ तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः के चिद् भीताः प्रदुद्रुवुः ॥ के चिच् चिन्तापरास् तस्थुः के चित् तत्र विचुक्रुशुः ॥ प्रहसन्ति स्म तां के चिद् अभ्यसूयन्त चापरे ॥ चक्रुस् तस्यां दयां के चित् पप्रच्छुश् चापि भारत ॥ कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ॥ त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित् त्वम् असि मानुषी ॥ वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशः ॥ देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥ यक्षी वा राक्षसी वा त्वम् उताहो ऽसि वराङ्गना ॥ सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्षस्वास्मान् अनिन्दिते ॥ यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रम् इतो व्रजेत् ॥ तथा विधत्स्व कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥ तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा ॥ प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखिता ॥ सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र के चन ॥ यूनः स्थविरबालाश् च सार्थस्य च पुरोगमाः ॥ मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ॥ नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥ विदर्भराण् मम पिता भर्ता राजा च नैषधः ॥ नलो नाम महाभागस् तं मार्गाम्य् अपराजितम् ॥ यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ॥ नलं पार्थिवशार्दूलम् अमित्रगणसूदनम् ॥ ताम् उवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः ॥ सार्थवाहः शुचिर् नाम शृणु कल्याणि मद्वचः ॥ अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते ॥ मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥ कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगान् अपि ॥ पश्याम्य् अस्मिन् वने कष्टे अमनुष्यनिषेविते ॥ तथा नो यक्षराड् अद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥ साब्रवीद् वणिजः सर्वान् सार्थवाहं च तं ततः ॥ क्व नु यास्यसि सार्थो ऽयम् एतद् आख्यातुम् अर्हथ ॥ सार्थवाह उवाच सार्थो ऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः ॥ क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā || vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ || upagamya taruśreṣṭham aśokaṃ puṣpitaṃ tadā || pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgair anunāditam || aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare || āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva || viśokāṃ kuru māṃ kṣipram aśoka priyadarśana || vītaśokabhayābādhaṃ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān nṛpam || nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim || niṣadhānām adhipatiṃ dṛṣṭavān asi me priyam || ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam || vyasanenārditaṃ vīram araṇyam idam āgatam || yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru || satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt || evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tam ārtā triḥ parigamya ha || jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā || sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā || naikāṃś ca parvatān ramyān naikāṃś ca mṛgapakṣiṇaḥ || kandarāṃś ca nitambāṃś ca nadāṃś cādbhutadarśanān || dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā || gatvā prakṛṣṭam adhvānaṃ damayantī śucismitā || dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam || uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām || suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasair vṛtām || prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām || kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām || sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī || upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha || unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā || kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā || tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ || ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ || prahasanti sma tāṃ ke cid abhyasūyanta cāpare || cakrus tasyāṃ dayāṃ ke cit papracchuś cāpi bhārata || kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane || tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī || vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ || devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ || yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho 'si varāṅganā || sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite || yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet || tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ || tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā || pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā || sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana || yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ || mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām || nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām || vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ || nalo nāma mahābhāgas taṃ mārgāmy aparājitam || yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam || nalaṃ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam || tām uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ || sārthavāhaḥ śucir nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ || ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite || manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini || kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgān api || paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite || tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu || sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ || kva nu yāsyasi sārtho 'yam etad ākhyātum arhatha || sārthavāha uvāca sārtho 'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ || kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje ||Дамаянти просит цветущий ашоку уничтожить её скорбь и указать Налу, затем проходит новые земли, реки и горы, встречает большой караван у реки; люди принимают её за богиню или якшини, она открывает, что ищет царя Налу, а караванщик Шучи говорит, что идёт в страну Чеди царя Субаху.

Translation

Увидев цветущий ашоку, Дамаянти подошла к нему и сказала: «Прекрасный ашока, быстро сделай меня без скорби. Видел ли ты царя Налу, моего любимого мужа, царя Нишадхов, пришедшего в этот лес в половине одежды, страдающего от беды? Оправдай своё имя, уничтожив мою скорбь». Трижды обойдя дерево, она пошла в ещё более страшную местность. Она видела разные деревья, реки, горы, зверей, птиц, пещеры, склоны и потоки, пока после долгого пути не увидела большой караван со слонами, конями и колесницами, переходивший прекрасную чистую реку, прохладную, широкую, с островками, черепахами, крокодилами, рыбами и птицами. Жена Налы вошла в середину людей: она была похожа на безумную, в половине одежды, худая, бледная, грязная, с волосами, покрытыми пылью. Одни испугались и убежали, другие стояли в раздумье, третьи кричали, смеялись, жалели или спрашивали: «Кто ты? Что ищешь в лесу? Ты человек, богиня этого леса, горы или стороны света, якшини или ракшаси? Даруй нам благо и защити караван». Дамаянти ответила караванщику и людям: «Знайте меня как человеческую женщину, дочь царя, сноху царя и жену царя, жаждущую увидеть мужа. Мой отец — царь Видарбхи, мой муж — великий Нала, владыка Нишадхов; его я ищу. Если знаете этого тигра среди царей, скажите мне скорее». Караванщик Шучи сказал: «Я вожак этого каравана, но человека по имени Нала не видел. В этом трудном лесу вижу зверей, но не его. Да будет к нам милостив владыка якшей Манибхадра». Дамаянти спросила, куда идёт караван. Шучи ответил: «Караван идёт в страну правдивого царя Чеди Субаху, ради прибыли».

Commentary

Дамаянти движется от дерева к каравану, от безмолвной природы к человеческому обществу. Но и среди людей она остаётся почти неузнанной: страдание скрывает царский облик, не уничтожая его.

Version

e5ce63a4a347 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC