Mahabharata 3.61.96-125

Devanāgarī

सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥
विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः ॥
उपगम्य तरुश्रेष्ठम् अशोकं पुष्पितं तदा ॥
पल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैर् अनुनादितम् ॥
अहो बतायम् अगमः श्रीमान् अस्मिन् वनान्तरे ॥
आपीडैर् बहुभिर् भाति श्रीमान् द्रमिडराड् इव ॥
विशोकां कुरु मां क्षिप्रम् अशोक प्रियदर्शन ॥
वीतशोकभयाबाधं कच्चित् त्वं दृष्टवान् नृपम् ॥
नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् ॥
निषधानाम् अधिपतिं दृष्टवान् असि मे प्रियम् ॥
एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् ॥
व्यसनेनार्दितं वीरम् अरण्यम् इदम् आगतम् ॥
यथा विशोका गच्छेयम् अशोकनग तत् कुरु ॥
सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात् ॥
एवं साशोकवृक्षं तम् आर्ता त्रिः परिगम्य ह ॥
जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ॥
सा ददर्श नगान् नैकान् नैकाश् च सरितस् तथा ॥
नैकांश् च पर्वतान् रम्यान् नैकांश् च मृगपक्षिणः ॥
कन्दरांश् च नितम्बांश् च नदांश् चाद्भुतदर्शनान् ॥
ददर्श सा भीमसुता पतिम् अन्वेषती तदा ॥
गत्वा प्रकृष्टम् अध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ॥
ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥
उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ॥
सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर् वृताम् ॥
प्रोद्घुष्टां क्रौञ्चकुररैश् चक्रवाकोपकूजिताम् ॥
कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशोभिताम् ॥
सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी ॥
उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥
उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता ॥
कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ॥
तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः के चिद् भीताः प्रदुद्रुवुः ॥
के चिच् चिन्तापरास् तस्थुः के चित् तत्र विचुक्रुशुः ॥
प्रहसन्ति स्म तां के चिद् अभ्यसूयन्त चापरे ॥
चक्रुस् तस्यां दयां के चित् पप्रच्छुश् चापि भारत ॥
कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ॥
त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित् त्वम् असि मानुषी ॥
वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशः ॥
देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥
यक्षी वा राक्षसी वा त्वम् उताहो ऽसि वराङ्गना ॥
सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्षस्वास्मान् अनिन्दिते ॥
यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रम् इतो व्रजेत् ॥
तथा विधत्स्व कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥
तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा ॥
प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखिता ॥
सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र के चन ॥
यूनः स्थविरबालाश् च सार्थस्य च पुरोगमाः ॥
मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ॥
नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥
विदर्भराण् मम पिता भर्ता राजा च नैषधः ॥
नलो नाम महाभागस् तं मार्गाम्य् अपराजितम् ॥
यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ॥
नलं पार्थिवशार्दूलम् अमित्रगणसूदनम् ॥
ताम् उवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः ॥
सार्थवाहः शुचिर् नाम शृणु कल्याणि मद्वचः ॥
अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते ॥
मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥
कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगान् अपि ॥
पश्याम्य् अस्मिन् वने कष्टे अमनुष्यनिषेविते ॥
तथा नो यक्षराड् अद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥
साब्रवीद् वणिजः सर्वान् सार्थवाहं च तं ततः ॥
क्व नु यास्यसि सार्थो ऽयम् एतद् आख्यातुम् अर्हथ ॥
सार्थवाह उवाच
सार्थो ऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः ॥
क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥

Transliteration (IAST)

sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā ||
vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ ||
upagamya taruśreṣṭham aśokaṃ puṣpitaṃ tadā ||
pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgair anunāditam ||
aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare ||
āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva ||
viśokāṃ kuru māṃ kṣipram aśoka priyadarśana ||
vītaśokabhayābādhaṃ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān nṛpam ||
nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim ||
niṣadhānām adhipatiṃ dṛṣṭavān asi me priyam ||
ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam ||
vyasanenārditaṃ vīram araṇyam idam āgatam ||
yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru ||
satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt ||
evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tam ārtā triḥ parigamya ha ||
jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā ||
sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā ||
naikāṃś ca parvatān ramyān naikāṃś ca mṛgapakṣiṇaḥ ||
kandarāṃś ca nitambāṃś ca nadāṃś cādbhutadarśanān ||
dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā ||
gatvā prakṛṣṭam adhvānaṃ damayantī śucismitā ||
dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam ||
uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām ||
suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasair vṛtām ||
prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām ||
kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām ||
sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī ||
upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha ||
unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā ||
kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā ||
tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ ||
ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ ||
prahasanti sma tāṃ ke cid abhyasūyanta cāpare ||
cakrus tasyāṃ dayāṃ ke cit papracchuś cāpi bhārata ||
kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane ||
tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī ||
vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ ||
devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho 'si varāṅganā ||
sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite ||
yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet ||
tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā ||
pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā ||
sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana ||
yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ ||
mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām ||
nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām ||
vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ ||
nalo nāma mahābhāgas taṃ mārgāmy aparājitam ||
yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam ||
nalaṃ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam ||
tām uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ ||
sārthavāhaḥ śucir nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ ||
ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite ||
manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini ||
kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgān api ||
paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite ||
tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu ||
sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ ||
kva nu yāsyasi sārtho 'yam etad ākhyātum arhatha ||
sārthavāha uvāca
sārtho 'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ ||
kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥ विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः ॥ उपगम्य तरुश्रेष्ठम् अशोकं पुष्पितं तदा ॥ पल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैर् अनुनादितम् ॥ अहो बतायम् अगमः श्रीमान् अस्मिन् वनान्तरे ॥ आपीडैर् बहुभिर् भाति श्रीमान् द्रमिडराड् इव ॥ विशोकां कुरु मां क्षिप्रम् अशोक प्रियदर्शन ॥ वीतशोकभयाबाधं कच्चित् त्वं दृष्टवान् नृपम् ॥ नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् ॥ निषधानाम् अधिपतिं दृष्टवान् असि मे प्रियम् ॥ एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् ॥ व्यसनेनार्दितं वीरम् अरण्यम् इदम् आगतम् ॥ यथा विशोका गच्छेयम् अशोकनग तत् कुरु ॥ सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात् ॥ एवं साशोकवृक्षं तम् आर्ता त्रिः परिगम्य ह ॥ जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ॥ सा ददर्श नगान् नैकान् नैकाश् च सरितस् तथा ॥ नैकांश् च पर्वतान् रम्यान् नैकांश् च मृगपक्षिणः ॥ कन्दरांश् च नितम्बांश् च नदांश् चाद्भुतदर्शनान् ॥ ददर्श सा भीमसुता पतिम् अन्वेषती तदा ॥ गत्वा प्रकृष्टम् अध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ॥ ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ॥ सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर् वृताम् ॥ प्रोद्घुष्टां क्रौञ्चकुररैश् चक्रवाकोपकूजिताम् ॥ कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशोभिताम् ॥ सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी ॥ उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥ उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता ॥ कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ॥ तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः के चिद् भीताः प्रदुद्रुवुः ॥ के चिच् चिन्तापरास् तस्थुः के चित् तत्र विचुक्रुशुः ॥ प्रहसन्ति स्म तां के चिद् अभ्यसूयन्त चापरे ॥ चक्रुस् तस्यां दयां के चित् पप्रच्छुश् चापि भारत ॥ कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ॥ त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित् त्वम् असि मानुषी ॥ वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशः ॥ देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥ यक्षी वा राक्षसी वा त्वम् उताहो ऽसि वराङ्गना ॥ सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्षस्वास्मान् अनिन्दिते ॥ यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रम् इतो व्रजेत् ॥ तथा विधत्स्व कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥ तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा ॥ प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखिता ॥ सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र के चन ॥ यूनः स्थविरबालाश् च सार्थस्य च पुरोगमाः ॥ मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ॥ नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥ विदर्भराण् मम पिता भर्ता राजा च नैषधः ॥ नलो नाम महाभागस् तं मार्गाम्य् अपराजितम् ॥ यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ॥ नलं पार्थिवशार्दूलम् अमित्रगणसूदनम् ॥ ताम् उवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः ॥ सार्थवाहः शुचिर् नाम शृणु कल्याणि मद्वचः ॥ अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते ॥ मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥ कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगान् अपि ॥ पश्याम्य् अस्मिन् वने कष्टे अमनुष्यनिषेविते ॥ तथा नो यक्षराड् अद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥ साब्रवीद् वणिजः सर्वान् सार्थवाहं च तं ततः ॥ क्व नु यास्यसि सार्थो ऽयम् एतद् आख्यातुम् अर्हथ ॥ सार्थवाह उवाच सार्थो ऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः ॥ क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā || vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ || upagamya taruśreṣṭham aśokaṃ puṣpitaṃ tadā || pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgair anunāditam || aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare || āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva || viśokāṃ kuru māṃ kṣipram aśoka priyadarśana || vītaśokabhayābādhaṃ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān nṛpam || nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim || niṣadhānām adhipatiṃ dṛṣṭavān asi me priyam || ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam || vyasanenārditaṃ vīram araṇyam idam āgatam || yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru || satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt || evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tam ārtā triḥ parigamya ha || jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā || sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā || naikāṃś ca parvatān ramyān naikāṃś ca mṛgapakṣiṇaḥ || kandarāṃś ca nitambāṃś ca nadāṃś cādbhutadarśanān || dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā || gatvā prakṛṣṭam adhvānaṃ damayantī śucismitā || dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam || uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām || suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasair vṛtām || prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām || kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām || sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī || upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha || unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā || kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā || tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ || ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ || prahasanti sma tāṃ ke cid abhyasūyanta cāpare || cakrus tasyāṃ dayāṃ ke cit papracchuś cāpi bhārata || kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane || tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī || vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ || devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ || yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho 'si varāṅganā || sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite || yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet || tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ || tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā || pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā || sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana || yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ || mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām || nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām || vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ || nalo nāma mahābhāgas taṃ mārgāmy aparājitam || yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam || nalaṃ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam || tām uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ || sārthavāhaḥ śucir nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ || ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite || manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini || kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgān api || paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite || tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu || sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ || kva nu yāsyasi sārtho 'yam etad ākhyātum arhatha || sārthavāha uvāca sārtho 'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ || kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje ||Damayanti asks the flowering ashoka tree to destroy her sorrow and to point out Nala, then passes through new lands, rivers, and mountains, and meets a great caravan by a river; the people take her for a goddess or a yakshini, she reveals that she is seeking king Nala, and the caravan leader Shuchi says he is journeying to the land of Chedi, ruled by king Subahu.

Translation

Seeing the flowering ashoka tree, Damayanti came up to it and said: 'Beautiful ashoka, swiftly free me from my sorrow. Have you seen king Nala, my beloved husband, the king of the Nishadhas, who came into this forest clad in half a garment, suffering from misfortune? Prove your name true by destroying my sorrow.' Having circled the tree three times, she went on into an even more dreadful region. She saw various trees, rivers, mountains, beasts, birds, caves, slopes, and streams, until, after a long journey, she saw a great caravan with elephants, horses, and chariots, fording a beautiful, clear river — cool, wide, with islets, turtles, crocodiles, fish, and birds. Nala's wife came into the midst of the people: she looked like a madwoman, clad in half a garment, thin, pale, soiled, her hair covered in dust. Some were frightened and ran away, others stood pondering, others cried out, laughed, pitied her, or asked: 'Who are you? What do you seek in this forest? Are you human, or a goddess of this forest, of the mountain, or of the quarters of the sky, a yakshini or a rakshasi? Grant us well-being and protect this caravan.' Damayanti answered the caravan leader and the people: 'Know me as a human woman, a king's daughter, a king's daughter-in-law, and a king's wife, longing to see her husband. My father is the king of Vidarbha; my husband is the great Nala, lord of the Nishadhas — it is him I seek. If you know this tiger among kings, tell me quickly.' The caravan leader Shuchi said: 'I am the leader of this caravan, but I have not seen a man named Nala. In this difficult forest I see beasts, but not him. May the lord of the yakshas, Manibhadra, be gracious to us.' Damayanti asked where the caravan was going. Shuchi answered: 'This caravan is bound for the land of the truthful king of Chedi, Subahu, in search of profit.'

Commentary

Damayanti moves from the tree to the caravan, from silent nature to human society. Yet even among people she remains almost unrecognized: suffering conceals her royal bearing without erasing it.

Version

5a82d1386627 · published Jul 16, 2026, 4:58:37 PM UTC

Available inRUEN