Mahabharata 3.61.12-34

Devanāgarī

दमयन्त्य् उवाच
सिंहोरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप ॥
क्व नु राजन् गतो ऽसीह त्यक्त्वा मां निर्जने वने ॥
अश्वमेधादिभिर् वीर क्रतुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥
कथम् इष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे ॥
यत् त्वयोक्तं नरव्याघ्र मत्समक्षं महाद्युते ॥
कर्तुम् अर्हसि कल्याण तद् ऋतं पार्थिवर्षभ ॥
यथोक्तं विहगैर् हंसैः समीपे तव भूमिप ॥
मत्सकाशे च तैर् उक्तं तद् अवेक्षितुम् अर्हसि ॥
चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः ॥
स्वधीता मानवश्रेष्ठ सत्यम् एकं किलैकतः ॥
तस्माद् अर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर ॥
उक्तवान् असि यद् वीर मत्सकाशे पुरा वचः ॥
हा वीर ननु नामाहम् इष्टा किल तवानघ ॥
अस्याम् अटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे ॥
भर्त्सयत्य् एष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः ॥
अरण्यराट् क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुम् अर्हसि ॥
न मे त्वद् अन्या सुभगे प्रिया इत्य् अब्रवीस् तदा ॥
ताम् ऋतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप ॥
उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्याम् इष्टां नराधिप ॥
ईप्सिताम् ईप्सितो नाथ किं मां न प्रतिभाषसे ॥
कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप ॥
वस्त्रार्धप्रावृताम् एकां विलपन्तीम् अनाथवत् ॥
यूथभ्रष्टाम् इवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन ॥
न मानयसि मानार्ह रुदतीम् अरिकर्शन ॥
महाराज महारण्ये माम् इहैकाकिनीं सतीम् ॥
आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे ॥
कुलशीलोपसंपन्नं चारुसर्वाङ्गशोभनम् ॥
नाद्य त्वाम् अनुपश्यामि गिराव् अस्मिन् नरोत्तम ॥
वने चास्मिन् महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते ॥
शयानम् उपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप ॥
प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन ॥
कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता ॥
कच्चिद् दृष्टस् त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृपः ॥
को नु मे कथयेद् अद्य वने ऽस्मिन् विष्ठितं नलम् ॥
अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम् ॥
यम् अन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ॥
अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम् ॥
अरण्यराड् अयं श्रीमांश् चतुर्दंष्ट्रो महाहनुः ॥
शार्दूलो ऽभिमुखः प्रैति पृच्छाम्य् एनम् अशङ्किता ॥
भवान् मृगाणाम् अधिपस् त्वम् अस्मिन् कानने प्रभुः ॥
विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम् ॥
निषधाधिपतेर् भार्यां नलस्यामित्रघातिनः ॥
पतिम् अन्वेषतीम् एकां कृपणां शोककर्शिताम् ॥
आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस् त्वया नलः ॥
अथ वारण्यनृपते नलं यदि न शंससि ॥
माम् अदस्व मृगश्रेष्ठ विशोकां कुरु दुःखिताम् ॥
श्रुत्वारण्ये विलपितं ममैष मृगराट् स्वयम् ॥
यात्य् एतां मृष्टसलिलाम् आपगां सागरंगमाम् ॥

Transliteration (IAST)

damayanty uvāca
siṃhoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa ||
kva nu rājan gato 'sīha tyaktvā māṃ nirjane vane ||
aśvamedhādibhir vīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ ||
katham iṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase ||
yat tvayoktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyute ||
kartum arhasi kalyāṇa tad ṛtaṃ pārthivarṣabha ||
yathoktaṃ vihagair haṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa ||
matsakāśe ca tair uktaṃ tad avekṣitum arhasi ||
catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ ||
svadhītā mānavaśreṣṭha satyam ekaṃ kilaikataḥ ||
tasmād arhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara ||
uktavān asi yad vīra matsakāśe purā vacaḥ ||
hā vīra nanu nāmāham iṣṭā kila tavānagha ||
asyām aṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase ||
bhartsayaty eṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ ||
araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātum arhasi ||
na me tvad anyā subhage priyā ity abravīs tadā ||
tām ṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa ||
unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryām iṣṭāṃ narādhipa ||
īpsitām īpsito nātha kiṃ māṃ na pratibhāṣase ||
kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa ||
vastrārdhaprāvṛtām ekāṃ vilapantīm anāthavat ||
yūthabhraṣṭām ivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana ||
na mānayasi mānārha rudatīm arikarśana ||
mahārāja mahāraṇye mām ihaikākinīṃ satīm ||
ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase ||
kulaśīlopasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśobhanam ||
nādya tvām anupaśyāmi girāv asmin narottama ||
vane cāsmin mahāghore siṃhavyāghraniṣevite ||
śayānam upaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa ||
prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana ||
kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā ||
kaccid dṛṣṭas tvayāraṇye saṃgatyeha nalo nṛpaḥ ||
ko nu me kathayed adya vane 'smin viṣṭhitaṃ nalam ||
abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam ||
yam anveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam ||
ayaṃ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram ||
araṇyarāḍ ayaṃ śrīmāṃś caturdaṃṣṭro mahāhanuḥ ||
śārdūlo 'bhimukhaḥ praiti pṛcchāmy enam aśaṅkitā ||
bhavān mṛgāṇām adhipas tvam asmin kānane prabhuḥ ||
vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām ||
niṣadhādhipater bhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ ||
patim anveṣatīm ekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām ||
āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭas tvayā nalaḥ ||
atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi ||
mām adasva mṛgaśreṣṭha viśokāṃ kuru duḥkhitām ||
śrutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭ svayam ||
yāty etāṃ mṛṣṭasalilām āpagāṃ sāgaraṃgamām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

दमयन्त्य् उवाच सिंहोरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप ॥ क्व नु राजन् गतो ऽसीह त्यक्त्वा मां निर्जने वने ॥ अश्वमेधादिभिर् वीर क्रतुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥ कथम् इष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे ॥ यत् त्वयोक्तं नरव्याघ्र मत्समक्षं महाद्युते ॥ कर्तुम् अर्हसि कल्याण तद् ऋतं पार्थिवर्षभ ॥ यथोक्तं विहगैर् हंसैः समीपे तव भूमिप ॥ मत्सकाशे च तैर् उक्तं तद् अवेक्षितुम् अर्हसि ॥ चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः ॥ स्वधीता मानवश्रेष्ठ सत्यम् एकं किलैकतः ॥ तस्माद् अर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर ॥ उक्तवान् असि यद् वीर मत्सकाशे पुरा वचः ॥ हा वीर ननु नामाहम् इष्टा किल तवानघ ॥ अस्याम् अटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे ॥ भर्त्सयत्य् एष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः ॥ अरण्यराट् क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुम् अर्हसि ॥ न मे त्वद् अन्या सुभगे प्रिया इत्य् अब्रवीस् तदा ॥ ताम् ऋतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप ॥ उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्याम् इष्टां नराधिप ॥ ईप्सिताम् ईप्सितो नाथ किं मां न प्रतिभाषसे ॥ कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप ॥ वस्त्रार्धप्रावृताम् एकां विलपन्तीम् अनाथवत् ॥ यूथभ्रष्टाम् इवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन ॥ न मानयसि मानार्ह रुदतीम् अरिकर्शन ॥ महाराज महारण्ये माम् इहैकाकिनीं सतीम् ॥ आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ कुलशीलोपसंपन्नं चारुसर्वाङ्गशोभनम् ॥ नाद्य त्वाम् अनुपश्यामि गिराव् अस्मिन् नरोत्तम ॥ वने चास्मिन् महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते ॥ शयानम् उपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप ॥ प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन ॥ कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता ॥ कच्चिद् दृष्टस् त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृपः ॥ को नु मे कथयेद् अद्य वने ऽस्मिन् विष्ठितं नलम् ॥ अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम् ॥ यम् अन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ॥ अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम् ॥ अरण्यराड् अयं श्रीमांश् चतुर्दंष्ट्रो महाहनुः ॥ शार्दूलो ऽभिमुखः प्रैति पृच्छाम्य् एनम् अशङ्किता ॥ भवान् मृगाणाम् अधिपस् त्वम् अस्मिन् कानने प्रभुः ॥ विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम् ॥ निषधाधिपतेर् भार्यां नलस्यामित्रघातिनः ॥ पतिम् अन्वेषतीम् एकां कृपणां शोककर्शिताम् ॥ आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस् त्वया नलः ॥ अथ वारण्यनृपते नलं यदि न शंससि ॥ माम् अदस्व मृगश्रेष्ठ विशोकां कुरु दुःखिताम् ॥ श्रुत्वारण्ये विलपितं ममैष मृगराट् स्वयम् ॥ यात्य् एतां मृष्टसलिलाम् आपगां सागरंगमाम् ॥damayanty uvāca siṃhoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa || kva nu rājan gato 'sīha tyaktvā māṃ nirjane vane || aśvamedhādibhir vīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ || katham iṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase || yat tvayoktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyute || kartum arhasi kalyāṇa tad ṛtaṃ pārthivarṣabha || yathoktaṃ vihagair haṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa || matsakāśe ca tair uktaṃ tad avekṣitum arhasi || catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ || svadhītā mānavaśreṣṭha satyam ekaṃ kilaikataḥ || tasmād arhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara || uktavān asi yad vīra matsakāśe purā vacaḥ || hā vīra nanu nāmāham iṣṭā kila tavānagha || asyām aṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || bhartsayaty eṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ || araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātum arhasi || na me tvad anyā subhage priyā ity abravīs tadā || tām ṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa || unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryām iṣṭāṃ narādhipa || īpsitām īpsito nātha kiṃ māṃ na pratibhāṣase || kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa || vastrārdhaprāvṛtām ekāṃ vilapantīm anāthavat || yūthabhraṣṭām ivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana || na mānayasi mānārha rudatīm arikarśana || mahārāja mahāraṇye mām ihaikākinīṃ satīm || ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || kulaśīlopasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśobhanam || nādya tvām anupaśyāmi girāv asmin narottama || vane cāsmin mahāghore siṃhavyāghraniṣevite || śayānam upaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa || prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana || kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā || kaccid dṛṣṭas tvayāraṇye saṃgatyeha nalo nṛpaḥ || ko nu me kathayed adya vane 'smin viṣṭhitaṃ nalam || abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam || yam anveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam || ayaṃ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram || araṇyarāḍ ayaṃ śrīmāṃś caturdaṃṣṭro mahāhanuḥ || śārdūlo 'bhimukhaḥ praiti pṛcchāmy enam aśaṅkitā || bhavān mṛgāṇām adhipas tvam asmin kānane prabhuḥ || vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām || niṣadhādhipater bhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ || patim anveṣatīm ekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām || āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭas tvayā nalaḥ || atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi || mām adasva mṛgaśreṣṭha viśokāṃ kuru duḥkhitām || śrutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭ svayam || yāty etāṃ mṛṣṭasalilām āpagāṃ sāgaraṃgamām ||Дамаянти зовёт Налу, напоминает ему о жертвах, истине, словах лебедей и обещании любить только её; она просит защитить её от царя зверей, обращается к тигру как к владыке леса и спрашивает, видел ли он Налу.

Translation

Дамаянти сказала: «Широкогрудый, могучерукий царь Нишадхов, куда ты ушёл, оставив меня в безлюдном лесу? Ты совершал ашвамедху и другие жертвы с щедрыми дарами; как же теперь поступаешь со мной ложно? Исполни то истинное слово, которое сказал мне, и вспомни слова лебедей, сказанные тебе и мне. Говорят, что с одной стороны стоят четыре Веды со всеми разделами, а с другой — одна истина; поэтому исполни своё слово, губитель врагов. Разве я не была тебе любима? Почему не отвечаешь мне в этой страшной чаще? Этот грозный царь леса с раскрытой пастью идёт ко мне, голодный. Разве ты не должен спасти меня? Ты говорил: “Нет мне любимой, кроме тебя”. Сделай это слово истинным. Я безумно плачу, твоя желанная жена, исхудавшая, бледная, грязная, в половине одежды, одна, как брошенная лань. Почему не отвечаешь мне, твоей жене? Я не вижу тебя на этой горе и в этом страшном лесу — лежащим, сидящим, стоящим или идущим. Кого мне спросить о тебе? Кто сегодня скажет мне сладкое слово: “Вот тот царь Нала, которого ты ищешь”? Вот идёт тигр, четырёхклыкий, с огромной пастью; спрошу его без страха. О владыка зверей, знай меня: я Дамаянти, дочь царя Видарбхи, жена Налы, губителя врагов, одинокая, жалкая, истощённая скорбью. Утешь меня, если ты видел Налу. А если не скажешь о нём, съешь меня и сделай страдалицу свободной от горя».

Commentary

Дамаянти обращается даже к зверю как к возможному свидетелю истины. В её речи правда Налы и правда её любви становятся мерилом всего мира.

Version

38b789e47ad8 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC