Mahabharata 3.61.1-11

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा ॥
वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम् ॥
सिंहव्याघ्रवराहर्क्षरुरुद्वीपिनिषेवितम् ॥
नानापक्षिगणाकीर्णं म्लेच्छतस्करसेवितम् ॥
शालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदकिंशुकैः ॥
अर्जुनारिष्टसंछन्नं चन्दनैश् च सशाल्मलैः ॥
जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम् ॥
काश्मर्यामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम् ॥
बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश् च समाकुलम् ॥
प्रियालतालखर्जूरहरीतकबिभीतकैः ॥
नानाधातुशतैर् नद्धान् विविधान् अपि चाचलान् ॥
निकुञ्जान् पक्षिसंघुष्टान् दरीश् चाद्भुतदर्शनाः ॥
नदीः सरांसि वापीश् च विविधांश् च मृगद्विजान् ॥
सा बहून् भीमरूपांश् च पिशाचोरगराक्षसान् ॥
पल्वलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशः ॥
सरितः सागरांश् चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान् ॥
यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी ॥
महिषान् वराहान् गोमायून् ऋक्षवानरपन्नगान् ॥
तेजसा यशसा स्थित्या श्रिया च परया युता ॥
वैदर्भी विचरत्य् एका नलम् अन्वेषती तदा ॥
नाबिभ्यत् सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्य चित् ॥
दारुणाम् अटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता ॥
विदर्भतनया राजन् विललाप सुदुःखिता ॥
भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलसमाश्रिता ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā ||
vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam ||
siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitam ||
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ mlecchataskarasevitam ||
śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥ ||
arjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiś ca saśālmalaiḥ ||
jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam ||
kāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam ||
badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiś ca samākulam ||
priyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ ||
nānādhātuśatair naddhān vividhān api cācalān ||
nikuñjān pakṣisaṃghuṣṭān darīś cādbhutadarśanāḥ ||
nadīḥ sarāṃsi vāpīś ca vividhāṃś ca mṛgadvijān ||
sā bahūn bhīmarūpāṃś ca piśācoragarākṣasān ||
palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ ||
saritaḥ sāgarāṃś caiva dadarśādbhutadarśanān ||
yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī ||
mahiṣān varāhān gomāyūn ṛkṣavānarapannagān ||
tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutā ||
vaidarbhī vicaraty ekā nalam anveṣatī tadā ||
nābibhyat sā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasya cit ||
dāruṇām aṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā ||
vidarbhatanayā rājan vilalāpa suduḥkhitā ||
bhartṛśokaparītāṅgī śilātalasamāśritā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा ॥ वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम् ॥ सिंहव्याघ्रवराहर्क्षरुरुद्वीपिनिषेवितम् ॥ नानापक्षिगणाकीर्णं म्लेच्छतस्करसेवितम् ॥ शालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदकिंशुकैः ॥ अर्जुनारिष्टसंछन्नं चन्दनैश् च सशाल्मलैः ॥ जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम् ॥ काश्मर्यामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम् ॥ बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश् च समाकुलम् ॥ प्रियालतालखर्जूरहरीतकबिभीतकैः ॥ नानाधातुशतैर् नद्धान् विविधान् अपि चाचलान् ॥ निकुञ्जान् पक्षिसंघुष्टान् दरीश् चाद्भुतदर्शनाः ॥ नदीः सरांसि वापीश् च विविधांश् च मृगद्विजान् ॥ सा बहून् भीमरूपांश् च पिशाचोरगराक्षसान् ॥ पल्वलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशः ॥ सरितः सागरांश् चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान् ॥ यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी ॥ महिषान् वराहान् गोमायून् ऋक्षवानरपन्नगान् ॥ तेजसा यशसा स्थित्या श्रिया च परया युता ॥ वैदर्भी विचरत्य् एका नलम् अन्वेषती तदा ॥ नाबिभ्यत् सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्य चित् ॥ दारुणाम् अटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता ॥ विदर्भतनया राजन् विललाप सुदुःखिता ॥ भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलसमाश्रिता ॥bṛhadaśva uvāca sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā || vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam || siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitam || nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ mlecchataskarasevitam || śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥ || arjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiś ca saśālmalaiḥ || jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam || kāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam || badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiś ca samākulam || priyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ || nānādhātuśatair naddhān vividhān api cācalān || nikuñjān pakṣisaṃghuṣṭān darīś cādbhutadarśanāḥ || nadīḥ sarāṃsi vāpīś ca vividhāṃś ca mṛgadvijān || sā bahūn bhīmarūpāṃś ca piśācoragarākṣasān || palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ || saritaḥ sāgarāṃś caiva dadarśādbhutadarśanān || yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī || mahiṣān varāhān gomāyūn ṛkṣavānarapannagān || tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutā || vaidarbhī vicaraty ekā nalam anveṣatī tadā || nābibhyat sā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasya cit || dāruṇām aṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā || vidarbhatanayā rājan vilalāpa suduḥkhitā || bhartṛśokaparītāṅgī śilātalasamāśritā ||После гибели охотника Дамаянти идёт через страшный пустой лес, полный зверей, птиц, разбойников, деревьев, гор, рек, озёр, пишачей, змей и ракшасов; не боясь никого, она ищет Налу и плачет от разлуки.

Translation

Брихадэшва сказал: «Убив охотника, лотосоокая Дамаянти пошла дальше через страшный пустой лес, оглашённый стрекотанием цикад. Там были львы, тигры, кабаны, медведи, антилопы, леопарды, множество птиц, млеччхи и разбойники; лес был полон шалы, бамбука, ашваттхи, тиндку, кингшуки, сандала, джамбу, манго, баньянов, финиковых пальм и многих других деревьев. Она видела горы с разными рудами, пещеры, реки, озёра, водоёмы, зверей и птиц, страшных пишачей, змей и ракшасов, болота, пруды, вершины, потоки и моря. Наделённая блеском, славой, стойкостью и красотой, Вайдарбхи одна бродила, ища Налу. Дочь Бхимы, истощённая бедой мужа, не боялась никого в этой жестокой чаще. Добравшись до каменной плиты, она, охваченная скорбью о муже, стала горько плакать».

Commentary

Лес становится внешним образом её внутреннего состояния: всё вокруг опасно и чуждо, но любовь к Нале сильнее страха. Верность делает её движение осмысленным даже в пустынности.

Version

5de6115b15e1 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC