Mahabharata 3.61.35-56

Devanāgarī

इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृङ्गैर् बहुभिर् उच्छ्रितैः ॥
विराजद्भिर् दिवस्पृग्भिर् नैकवर्णैर् मनोरमैः ॥
नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम् ॥
अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतम् इवोच्छ्रितम् ॥
सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम् ॥
पतत्रिभिर् बहुविधैः समन्ताद् अनुनादितम् ॥
किंशुकाशोकबकुलपुंनागैर् उपशोभितम् ॥
सरिद्भिः सविहंगाभिः शिखरैश् चोपशोभितम् ॥
गिरिराजम् इमं तावत् पृच्छामि नृपतिं प्रति ॥
भगवन्न् अचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत ॥
शरण्य बहुकल्याण नमस् ते ऽस्तु महीधर ॥
प्रणमे त्वाभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम् ॥
राज्ञः स्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम् ॥
राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः ॥
भीमो नाम क्षितिपतिश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥
राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम् ॥
आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः ॥
ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश् च सत्यवाग् अनसूयकः ॥
शीलवान् सुसमाचारः पृथुश्रीर् धर्मविच् छुचिः ॥
सम्यग् गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः ॥
तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस् त्वाम् उपस्थिताम् ॥
निषधेषु महाशैल श्वशुरो मे नृपोत्तमः ॥
सुगृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह ॥
तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान् सत्यपराक्रमः ॥
क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह ॥
नलो नामारिदमनः पुण्यश्लोक इति श्रुतः ॥
ब्रह्मण्यो वेदविद् वाग्मी पुण्यकृत् सोमपो ऽग्निचित् ॥
यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक् चैव प्रशासिता ॥
तस्य माम् अचलश्रेष्ठ विद्धि भार्याम् इहागताम् ॥
त्यक्तश्रियं भर्तृहीनाम् अनाथां व्यसनान्विताम् ॥
अन्वेषमाणां भर्तारं तं वै नरवरोत्तमम् ॥
खम् उल्लिखद्भिर् एतैर् हि त्वया शृङ्गशतैर् नृपः ॥
कच्चिद् दृष्टो ऽचलश्रेष्ठ वने ऽस्मिन् दारुणे नलः ॥
गजेन्द्रविक्रमो धीमान् दीर्घबाहुर् अमर्षणः ॥
विक्रान्तः सत्यवाग् धीरो भर्ता मम महायशाः ॥
निषधानाम् अधिपतिः कच्चिद् दृष्टस् त्वया नलः ॥
किं मां विलपतीम् एकां पर्वतश्रेष्ठ दुःखिताम् ॥
गिरा नाश्वासयस्य् अद्य स्वां सुताम् इव दुःखिताम् ॥
वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते ॥
यद्य् अस्य् अस्मिन् वने राजन् दर्शयात्मानम् आत्मना ॥
कदा नु स्निग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम् ॥
श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताम् अमृतोपमाम् ॥
वैदर्भीत्य् एव कथितां शुभां राज्ञो महात्मनः ॥
आम्नायसारिणीम् ऋद्धां मम शोकनिबर्हिणीम् ॥
इति सा तं गिरिश्रेष्ठम् उक्त्वा पार्थिवनन्दिनी ॥
दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशम् उत्तराम् ॥

Transliteration (IAST)

imaṃ śiloccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgair bahubhir ucchritaiḥ ||
virājadbhir divaspṛgbhir naikavarṇair manoramaiḥ ||
nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam ||
asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtam ivocchritam ||
siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam ||
patatribhir bahuvidhaiḥ samantād anunāditam ||
kiṃśukāśokabakulapuṃnāgair upaśobhitam ||
saridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiś copaśobhitam ||
girirājam imaṃ tāvat pṛcchāmi nṛpatiṃ prati ||
bhagavann acalaśreṣṭha divyadarśana viśruta ||
śaraṇya bahukalyāṇa namas te 'stu mahīdhara ||
praṇame tvābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām ||
rājñaḥ snuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām ||
rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ ||
bhīmo nāma kṣitipatiś cāturvarṇyasya rakṣitā ||
rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām ||
āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ ||
brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaś ca satyavāg anasūyakaḥ ||
śīlavān susamācāraḥ pṛthuśrīr dharmavic chuciḥ ||
samyag goptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ ||
tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃs tvām upasthitām ||
niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nṛpottamaḥ ||
sugṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha ||
tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmān satyaparākramaḥ ||
kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha ||
nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥ ||
brahmaṇyo vedavid vāgmī puṇyakṛt somapo 'gnicit ||
yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyak caiva praśāsitā ||
tasya mām acalaśreṣṭha viddhi bhāryām ihāgatām ||
tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnām anāthāṃ vyasanānvitām ||
anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravarottamam ||
kham ullikhadbhir etair hi tvayā śṛṅgaśatair nṛpaḥ ||
kaccid dṛṣṭo 'calaśreṣṭha vane 'smin dāruṇe nalaḥ ||
gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ ||
vikrāntaḥ satyavāg dhīro bhartā mama mahāyaśāḥ ||
niṣadhānām adhipatiḥ kaccid dṛṣṭas tvayā nalaḥ ||
kiṃ māṃ vilapatīm ekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitām ||
girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām ||
vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate ||
yady asy asmin vane rājan darśayātmānam ātmanā ||
kadā nu snigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhām ||
śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tām amṛtopamām ||
vaidarbhīty eva kathitāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ ||
āmnāyasāriṇīm ṛddhāṃ mama śokanibarhiṇīm ||
iti sā taṃ giriśreṣṭham uktvā pārthivanandinī ||
damayantī tato bhūyo jagāma diśam uttarām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृङ्गैर् बहुभिर् उच्छ्रितैः ॥ विराजद्भिर् दिवस्पृग्भिर् नैकवर्णैर् मनोरमैः ॥ नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम् ॥ अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतम् इवोच्छ्रितम् ॥ सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम् ॥ पतत्रिभिर् बहुविधैः समन्ताद् अनुनादितम् ॥ किंशुकाशोकबकुलपुंनागैर् उपशोभितम् ॥ सरिद्भिः सविहंगाभिः शिखरैश् चोपशोभितम् ॥ गिरिराजम् इमं तावत् पृच्छामि नृपतिं प्रति ॥ भगवन्न् अचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत ॥ शरण्य बहुकल्याण नमस् ते ऽस्तु महीधर ॥ प्रणमे त्वाभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम् ॥ राज्ञः स्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम् ॥ राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः ॥ भीमो नाम क्षितिपतिश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥ राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम् ॥ आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः ॥ ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश् च सत्यवाग् अनसूयकः ॥ शीलवान् सुसमाचारः पृथुश्रीर् धर्मविच् छुचिः ॥ सम्यग् गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः ॥ तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस् त्वाम् उपस्थिताम् ॥ निषधेषु महाशैल श्वशुरो मे नृपोत्तमः ॥ सुगृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह ॥ तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान् सत्यपराक्रमः ॥ क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह ॥ नलो नामारिदमनः पुण्यश्लोक इति श्रुतः ॥ ब्रह्मण्यो वेदविद् वाग्मी पुण्यकृत् सोमपो ऽग्निचित् ॥ यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक् चैव प्रशासिता ॥ तस्य माम् अचलश्रेष्ठ विद्धि भार्याम् इहागताम् ॥ त्यक्तश्रियं भर्तृहीनाम् अनाथां व्यसनान्विताम् ॥ अन्वेषमाणां भर्तारं तं वै नरवरोत्तमम् ॥ खम् उल्लिखद्भिर् एतैर् हि त्वया शृङ्गशतैर् नृपः ॥ कच्चिद् दृष्टो ऽचलश्रेष्ठ वने ऽस्मिन् दारुणे नलः ॥ गजेन्द्रविक्रमो धीमान् दीर्घबाहुर् अमर्षणः ॥ विक्रान्तः सत्यवाग् धीरो भर्ता मम महायशाः ॥ निषधानाम् अधिपतिः कच्चिद् दृष्टस् त्वया नलः ॥ किं मां विलपतीम् एकां पर्वतश्रेष्ठ दुःखिताम् ॥ गिरा नाश्वासयस्य् अद्य स्वां सुताम् इव दुःखिताम् ॥ वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते ॥ यद्य् अस्य् अस्मिन् वने राजन् दर्शयात्मानम् आत्मना ॥ कदा नु स्निग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम् ॥ श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताम् अमृतोपमाम् ॥ वैदर्भीत्य् एव कथितां शुभां राज्ञो महात्मनः ॥ आम्नायसारिणीम् ऋद्धां मम शोकनिबर्हिणीम् ॥ इति सा तं गिरिश्रेष्ठम् उक्त्वा पार्थिवनन्दिनी ॥ दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशम् उत्तराम् ॥imaṃ śiloccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgair bahubhir ucchritaiḥ || virājadbhir divaspṛgbhir naikavarṇair manoramaiḥ || nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam || asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtam ivocchritam || siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam || patatribhir bahuvidhaiḥ samantād anunāditam || kiṃśukāśokabakulapuṃnāgair upaśobhitam || saridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiś copaśobhitam || girirājam imaṃ tāvat pṛcchāmi nṛpatiṃ prati || bhagavann acalaśreṣṭha divyadarśana viśruta || śaraṇya bahukalyāṇa namas te 'stu mahīdhara || praṇame tvābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām || rājñaḥ snuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām || rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ || bhīmo nāma kṣitipatiś cāturvarṇyasya rakṣitā || rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām || āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ || brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaś ca satyavāg anasūyakaḥ || śīlavān susamācāraḥ pṛthuśrīr dharmavic chuciḥ || samyag goptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ || tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃs tvām upasthitām || niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nṛpottamaḥ || sugṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha || tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmān satyaparākramaḥ || kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha || nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥ || brahmaṇyo vedavid vāgmī puṇyakṛt somapo 'gnicit || yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyak caiva praśāsitā || tasya mām acalaśreṣṭha viddhi bhāryām ihāgatām || tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnām anāthāṃ vyasanānvitām || anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravarottamam || kham ullikhadbhir etair hi tvayā śṛṅgaśatair nṛpaḥ || kaccid dṛṣṭo 'calaśreṣṭha vane 'smin dāruṇe nalaḥ || gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ || vikrāntaḥ satyavāg dhīro bhartā mama mahāyaśāḥ || niṣadhānām adhipatiḥ kaccid dṛṣṭas tvayā nalaḥ || kiṃ māṃ vilapatīm ekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitām || girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām || vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate || yady asy asmin vane rājan darśayātmānam ātmanā || kadā nu snigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhām || śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tām amṛtopamām || vaidarbhīty eva kathitāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ || āmnāyasāriṇīm ṛddhāṃ mama śokanibarhiṇīm || iti sā taṃ giriśreṣṭham uktvā pārthivanandinī || damayantī tato bhūyo jagāma diśam uttarām ||Дамаянти обращается к великой горе, рассказывает о своём отце Бхиме, свёкре Вирасене и муже Нале, просит гору со множеством небесных вершин сказать, видела ли она Налу, и мечтает услышать его глубокий голос.

Translation

Затем она увидела величественную гору с высокими разноцветными вершинами, пещерами, рудами, реками, птицами и зверями и сказала: «О благой лучший из неподвижных, прославленный божественным видом, прибежище и источник многих благ, поклон тебе, гора. Я кланяюсь тебе; знай меня как царевну, сноху царя и жену царя, известную как Дамаянти. Мой отец — Бхима, владыка Видарбхи, великий колесничий, защитник четырёх сословий, совершитель раджасуй и ашвамедх, правдивый, чистый, знающий дхарму, защитник Видарбхи. Мой свёкор — знаменитый Вирасена, лучший из царей Нишадхов. Его сын Нала, славный, истинный в доблести, унаследовал царство отца. Он врагоукротитель, Пуньяшлока, почтителен к брахманам, знает Веду, красноречив, совершает жертвы, даёт дары, сражается и правит по закону. Знай меня, лучшая гора, его женой — лишённой счастья, без мужа, без защитника, ищущей этого лучшего из людей. Скажи, видела ли ты в этом страшном лесу моего мужа Налу, мудрого, длиннорукого, правдивого, терпеливого, великославного царя Нишадхов? Почему ты не утешаешь меня, плачущую, как свою дочь? Когда я услышу его мягкий, глубокий, облакоподобный голос, зовущий: “Вайдарбхи!” — голос, следующий Веде и уничтожающий мою скорбь?» Сказав это горе, дочь царя пошла дальше на север».

Commentary

Перед горой Дамаянти перечисляет род и качества Налы не ради гордости, а чтобы удержать его истинный образ. Память о достоинстве любимого защищает её от отчаяния.

Version

98c29191eedc · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC