Mahabharata 3.73.1-7

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा भृशं शोकपरायणा ॥
शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीम् इदम् अब्रवीत् ॥
गच्छ केशिनि भूयस् त्वं परीक्षां कुरु बाहुके ॥
आब्रुवाणा समीपस्था चरितान्य् अस्य लक्षय ॥
यदा च किं चित् कुर्यात् स कारणं तत्र भामिनि ॥
तत्र संचेष्टमानस्य संलक्ष्यं ते विचेष्टितम् ॥
न चास्य प्रतिबन्धेन देयो ऽग्निर् अपि भामिनि ॥
याचते न जलं देयं सम्यग् अत्वरमाणया ॥
एतत् सर्वं समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय ॥
यच् चान्यद् अपि पश्येथास् तच् चाख्येयं त्वया मम ॥
दमयन्त्यैवम् उक्ता सा जगामाथाशु केशिनी ॥
निशाम्य च हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनर् आगमत् ॥
सा तत् सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥
निमित्तं यत् तदा दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
damayantī tu tac chrutvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā ||
śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīm idam abravīt ||
gaccha keśini bhūyas tvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke ||
ābruvāṇā samīpasthā caritāny asya lakṣaya ||
yadā ca kiṃ cit kuryāt sa kāraṇaṃ tatra bhāmini ||
tatra saṃceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitam ||
na cāsya pratibandhena deyo 'gnir api bhāmini ||
yācate na jalaṃ deyaṃ samyag atvaramāṇayā ||
etat sarvaṃ samīkṣya tvaṃ caritaṃ me nivedaya ||
yac cānyad api paśyethās tac cākhyeyaṃ tvayā mama ||
damayantyaivam uktā sā jagāmāthāśu keśinī ||
niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punar āgamat ||
sā tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat ||
nimittaṃ yat tadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा भृशं शोकपरायणा ॥ शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीम् इदम् अब्रवीत् ॥ गच्छ केशिनि भूयस् त्वं परीक्षां कुरु बाहुके ॥ आब्रुवाणा समीपस्था चरितान्य् अस्य लक्षय ॥ यदा च किं चित् कुर्यात् स कारणं तत्र भामिनि ॥ तत्र संचेष्टमानस्य संलक्ष्यं ते विचेष्टितम् ॥ न चास्य प्रतिबन्धेन देयो ऽग्निर् अपि भामिनि ॥ याचते न जलं देयं सम्यग् अत्वरमाणया ॥ एतत् सर्वं समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय ॥ यच् चान्यद् अपि पश्येथास् तच् चाख्येयं त्वया मम ॥ दमयन्त्यैवम् उक्ता सा जगामाथाशु केशिनी ॥ निशाम्य च हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनर् आगमत् ॥ सा तत् सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥ निमित्तं यत् तदा दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम् ॥bṛhadaśva uvāca damayantī tu tac chrutvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā || śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīm idam abravīt || gaccha keśini bhūyas tvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke || ābruvāṇā samīpasthā caritāny asya lakṣaya || yadā ca kiṃ cit kuryāt sa kāraṇaṃ tatra bhāmini || tatra saṃceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitam || na cāsya pratibandhena deyo 'gnir api bhāmini || yācate na jalaṃ deyaṃ samyag atvaramāṇayā || etat sarvaṃ samīkṣya tvaṃ caritaṃ me nivedaya || yac cānyad api paśyethās tac cākhyeyaṃ tvayā mama || damayantyaivam uktā sā jagāmāthāśu keśinī || niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punar āgamat || sā tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat || nimittaṃ yat tadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam ||Дамаянти, услышав Кешини, подозревает в Бахуке Налу и велит снова испытать его: наблюдать поступки, не давать огня или воды без просьбы, смотреть все признаки и сообщить о необычном.

Translation

Брихадэшва сказал: «Услышав это, Дамаянти, погружённая в сильную скорбь, всё больше подозревала, что Бахука — Нала, и сказала Кешини: “Иди снова и испытай Бахуку. Не говоря с ним открыто, стой рядом и наблюдай его действия. Когда он что-нибудь делает, смотри на каждое движение. Не давай ему огня, даже если будет препятствие; если попросит воды, не давай сразу. Всё, что увидишь в его поведении, сообщи мне, и обо всём ином необычном тоже расскажи”. Кешини пошла, увидела признаки знатока коней и вернулась».

Commentary

Дамаянти проверяет уже не слова, а природу действий. Подлинность проявляется в привычках силы и чистоты.

Version

b0f0f8a0358f · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC