Mahabharata 3.73.8-17

Devanāgarī

केशिन्य् उवाच
दृढं शुच्युपचारो ऽसौ न मया मानुषः क्व चित् ॥
दृष्टपूर्वः श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविधः ॥
ह्रस्वम् आसाद्य संचारं नासौ विनमते क्व चित् ॥
तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गम् उत्सर्पति यथासुखम् ॥
संकटे ऽप्य् अस्य सुमहद् विवरं जायते ऽधिकम् ॥
ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयम् अनेकशः ॥
प्रेषितं तत्र राज्ञा च मांसं सुबहु पाशवम् ॥
तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भस् तत्रोपकल्पितः ॥
स तेनावेक्षितः कुम्भः पूर्ण एवाभवत् तदा ॥
ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः ॥
तृणमुष्टिं समादाय आविध्यैनं समादधत् ॥
अथ प्रज्वलितस् तत्र सहसा हव्यवाहनः ॥
तद् अद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताहम् इहागता ॥
अन्यच् च तस्मिन् सुमहद् आश्चर्यं लक्षितं मया ॥
यद् अग्निम् अपि संस्पृश्य नैव दह्यत्य् असौ शुभे ॥
छन्देन चोदकं तस्य वहत्य् आवर्जितं द्रुतम् ॥
अतीव चान्यत् सुमहद् आश्चर्यं दृष्टवत्य् अहम् ॥
यत् स पुष्पाण्य् उपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः ॥
मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि तान्य् अथ ॥
भूय एव सुगन्धीनि हृषितानि भवन्ति च ॥
एतान्य् अद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाहं द्रुतम् आगता ॥

Transliteration (IAST)

keśiny uvāca
dṛḍhaṃ śucyupacāro 'sau na mayā mānuṣaḥ kva cit ||
dṛṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ ||
hrasvam āsādya saṃcāraṃ nāsau vinamate kva cit ||
taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgam utsarpati yathāsukham ||
saṃkaṭe 'py asya sumahad vivaraṃ jāyate 'dhikam ||
ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyam anekaśaḥ ||
preṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavam ||
tasya prakṣālanārthāya kumbhas tatropakalpitaḥ ||
sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavat tadā ||
tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ ||
tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhat ||
atha prajvalitas tatra sahasā havyavāhanaḥ ||
tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāham ihāgatā ||
anyac ca tasmin sumahad āścaryaṃ lakṣitaṃ mayā ||
yad agnim api saṃspṛśya naiva dahyaty asau śubhe ||
chandena codakaṃ tasya vahaty āvarjitaṃ drutam ||
atīva cānyat sumahad āścaryaṃ dṛṣṭavaty aham ||
yat sa puṣpāṇy upādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ ||
mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tāny atha ||
bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca ||
etāny adbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ drutam āgatā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

केशिन्य् उवाच दृढं शुच्युपचारो ऽसौ न मया मानुषः क्व चित् ॥ दृष्टपूर्वः श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविधः ॥ ह्रस्वम् आसाद्य संचारं नासौ विनमते क्व चित् ॥ तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गम् उत्सर्पति यथासुखम् ॥ संकटे ऽप्य् अस्य सुमहद् विवरं जायते ऽधिकम् ॥ ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयम् अनेकशः ॥ प्रेषितं तत्र राज्ञा च मांसं सुबहु पाशवम् ॥ तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भस् तत्रोपकल्पितः ॥ स तेनावेक्षितः कुम्भः पूर्ण एवाभवत् तदा ॥ ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः ॥ तृणमुष्टिं समादाय आविध्यैनं समादधत् ॥ अथ प्रज्वलितस् तत्र सहसा हव्यवाहनः ॥ तद् अद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताहम् इहागता ॥ अन्यच् च तस्मिन् सुमहद् आश्चर्यं लक्षितं मया ॥ यद् अग्निम् अपि संस्पृश्य नैव दह्यत्य् असौ शुभे ॥ छन्देन चोदकं तस्य वहत्य् आवर्जितं द्रुतम् ॥ अतीव चान्यत् सुमहद् आश्चर्यं दृष्टवत्य् अहम् ॥ यत् स पुष्पाण्य् उपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः ॥ मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि तान्य् अथ ॥ भूय एव सुगन्धीनि हृषितानि भवन्ति च ॥ एतान्य् अद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाहं द्रुतम् आगता ॥keśiny uvāca dṛḍhaṃ śucyupacāro 'sau na mayā mānuṣaḥ kva cit || dṛṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ || hrasvam āsādya saṃcāraṃ nāsau vinamate kva cit || taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgam utsarpati yathāsukham || saṃkaṭe 'py asya sumahad vivaraṃ jāyate 'dhikam || ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyam anekaśaḥ || preṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavam || tasya prakṣālanārthāya kumbhas tatropakalpitaḥ || sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavat tadā || tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ || tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhat || atha prajvalitas tatra sahasā havyavāhanaḥ || tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāham ihāgatā || anyac ca tasmin sumahad āścaryaṃ lakṣitaṃ mayā || yad agnim api saṃspṛśya naiva dahyaty asau śubhe || chandena codakaṃ tasya vahaty āvarjitaṃ drutam || atīva cānyat sumahad āścaryaṃ dṛṣṭavaty aham || yat sa puṣpāṇy upādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ || mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tāny atha || bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca || etāny adbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ drutam āgatā ||Кешини сообщает, что Бахука необычайно чист: проходы расширяются перед ним, вода наполняет кувшин от взгляда, огонь загорается от травы без обычного средства, огонь его не жжёт, вода течёт по его воле, а цветы, размятые руками, становятся свежее и ароматнее.

Translation

Кешини сказала: «Дамаянти, я никогда не видела и не слышала человека с такой чистотой в действиях. Он не наклоняется перед низким проходом: когда он подходит, проход сам расширяется, и даже в тесноте для него возникает большое пространство. Для Ритупарны было прислано много мяса. Чтобы промыть его, поставили сосуд; едва он посмотрел на него, тот сразу наполнился водой. Потом Бахука всё промыл, поставил вариться, взял горсть травы, бросил её — и огонь внезапно вспыхнул. Я изумилась и быстро пришла сюда. Ещё я видела великое чудо: он касался огня и не обжигался. Вода по его желанию быстро текла, когда он её наклонял. А когда он брал цветы и мягко растирал их руками, они становились ещё ароматнее и свежее. Увидев эти дивные знаки, я поспешила обратно».

Commentary

Чудеса вокруг Бахуки указывают на скрытую царскую и божественно благословлённую силу. Искажённое тело не отменило внутреннюю власть.

Version

cba2663e778d · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC