Mahabharata 3.73.18-28

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् ॥
अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम् ॥
सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम् ॥
केशिनीं श्लक्ष्णया वाचा रुदती पुनर् अब्रवीत् ॥
पुनर् गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् ॥
महानसाच् छृतं मांसं समादायैहि भामिनि ॥
सा गत्वा बाहुके व्यग्रे तन् मांसम् अपकृष्य च ॥
अत्युष्णम् एव त्वरिता तत्क्षणं प्रियकारिणी ॥
दमयन्त्यै ततः प्रादात् केशिनी कुरुनन्दन ॥
सोचिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा ॥
प्राश्य मत्वा नलं सूदं प्राक्रोशद् भृशदुःखिता ॥
वैक्लव्यं च परं गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः ॥
मिथुनं प्रेषयाम् आस केशिन्या सह भारत ॥
इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः ॥
अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याङ्कम् आनयत् ॥
बाहुकस् तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ ॥
भृशं दुःखपरीतात्मा सस्वरं प्ररुदोद ह ॥
नैषधो दर्शयित्वा तु विकारम् असकृत् तदा ॥
उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीम् इदम् अब्रवीत् ॥
इदं सुसदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः ॥
ततो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पम् उत्सृष्टवान् अहम् ॥
बहुशः संपतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः ॥
वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे नमो ऽस्तु ते ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
damayantī tu tac chrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam ||
amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam ||
sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam ||
keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudatī punar abravīt ||
punar gaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam ||
mahānasāc chṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini ||
sā gatvā bāhuke vyagre tan māṃsam apakṛṣya ca ||
atyuṣṇam eva tvaritā tatkṣaṇaṃ priyakāriṇī ||
damayantyai tataḥ prādāt keśinī kurunandana ||
socitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā ||
prāśya matvā nalaṃ sūdaṃ prākrośad bhṛśaduḥkhitā ||
vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ ||
mithunaṃ preṣayām āsa keśinyā saha bhārata ||
indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ ||
abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkam ānayat ||
bāhukas tu samāsādya sutau surasutopamau ||
bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ prarudoda ha ||
naiṣadho darśayitvā tu vikāram asakṛt tadā ||
utsṛjya sahasā putrau keśinīm idam abravīt ||
idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ ||
tato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpam utsṛṣṭavān aham ||
bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ ||
vayaṃ ca deśātithayo gaccha bhadre namo 'stu te ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् ॥ अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम् ॥ सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम् ॥ केशिनीं श्लक्ष्णया वाचा रुदती पुनर् अब्रवीत् ॥ पुनर् गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् ॥ महानसाच् छृतं मांसं समादायैहि भामिनि ॥ सा गत्वा बाहुके व्यग्रे तन् मांसम् अपकृष्य च ॥ अत्युष्णम् एव त्वरिता तत्क्षणं प्रियकारिणी ॥ दमयन्त्यै ततः प्रादात् केशिनी कुरुनन्दन ॥ सोचिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा ॥ प्राश्य मत्वा नलं सूदं प्राक्रोशद् भृशदुःखिता ॥ वैक्लव्यं च परं गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः ॥ मिथुनं प्रेषयाम् आस केशिन्या सह भारत ॥ इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः ॥ अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याङ्कम् आनयत् ॥ बाहुकस् तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ ॥ भृशं दुःखपरीतात्मा सस्वरं प्ररुदोद ह ॥ नैषधो दर्शयित्वा तु विकारम् असकृत् तदा ॥ उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीम् इदम् अब्रवीत् ॥ इदं सुसदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः ॥ ततो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पम् उत्सृष्टवान् अहम् ॥ बहुशः संपतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः ॥ वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे नमो ऽस्तु ते ॥bṛhadaśva uvāca damayantī tu tac chrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam || amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam || sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam || keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudatī punar abravīt || punar gaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam || mahānasāc chṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini || sā gatvā bāhuke vyagre tan māṃsam apakṛṣya ca || atyuṣṇam eva tvaritā tatkṣaṇaṃ priyakāriṇī || damayantyai tataḥ prādāt keśinī kurunandana || socitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā || prāśya matvā nalaṃ sūdaṃ prākrośad bhṛśaduḥkhitā || vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ || mithunaṃ preṣayām āsa keśinyā saha bhārata || indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ || abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkam ānayat || bāhukas tu samāsādya sutau surasutopamau || bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ prarudoda ha || naiṣadho darśayitvā tu vikāram asakṛt tadā || utsṛjya sahasā putrau keśinīm idam abravīt || idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ || tato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpam utsṛṣṭavān aham || bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ || vayaṃ ca deśātithayo gaccha bhadre namo 'stu te ||Дамаянти понимает, что это поведение Пуньяшлоки, просит принести приготовленное Бахукой мясо и узнаёт вкус Налы; затем посылает детей, Бахука обнимает Индрасену и её брата, плачет, но скрывается, говоря, что они похожи на его детей.

Translation

Услышав о поступках Пуньяшлоки, Дамаянти решила, что Нала найден по признакам действия. Плача, она снова сказала Кешини: «Иди ещё раз и принеси из кухни мясо, приготовленное Бахукой». Кешини пошла, когда Бахука был занят, быстро взяла ещё горячее мясо и принесла Дамаянти. Дамаянти, много раз прежде пробовавшая пищу, приготовленную Налой, попробовала её и, поняв, что повар — Нала, громко вскрикнула от горя. В великом смятении она умыла лицо и послала с Кешини двоих детей. Бахука, узнав Индрасену и её брата, бросился к ним, обнял и посадил на колени. Прижав к себе детей, подобных детям богов, он громко заплакал от сильного страдания. Но, несколько раз выдав себя, Нишадха внезапно отпустил детей и сказал Кешини: «Эта пара очень похожа на моих детей, поэтому я сразу заплакал. Если ты будешь часто приходить, люди заподозрят дурное; мы гости из другой страны. Иди, прекрасная, поклон тебе».

Commentary

Вкус пищи и встреча с детьми завершают внутреннее узнавание. Нала ещё прячется, но отцовская любовь уже не подчиняется маске.

Version

8834f4c83d61 · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC