Mahabharata 3.76.8-19

Devanāgarī

ऋतुपर्णो ऽपि शुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम् ॥
दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः ॥
तम् आनाय्य नलो राजा क्षमयाम् आस पार्थिवम् ॥
स च तं क्षमयाम् आस हेतुभिर् बुद्धिसंमतः ॥
स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मयान्वितः ॥
दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर् भवान् इत्य् अभ्यनन्दत ॥
कच्चित् तु नापराधं ते कृतवान् अस्मि नैषध ॥
अज्ञातवासं वसतो मद्गृहे निषधाधिप ॥
यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्य् अबुद्धानि कानि चित् ॥
मया कृतान्य् अकार्याणि तानि मे क्षन्तुम् अर्हसि ॥
नल उवाच
न मे ऽपराधं कृतवांस् त्वं स्वल्पम् अपि पार्थिव ॥
कृते ऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव ॥
पूर्वं ह्य् असि सखा मे ऽसि संबन्धी च नराधिप ॥
अत ऊर्ध्वं तु भूयस् त्वं प्रीतिम् आहर्तुम् अर्हसि ॥
सर्वकामैः सुविहितः सुखम् अस्म्य् उषितस् त्वयि ॥
न तथा स्वगृहे राजन् यथा तव गृहे सदा ॥
इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति ॥
तद् उपाकर्तुम् इच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव ॥
बृहदश्व उवाच
एवम् उक्त्वा ददौ विद्याम् ऋतुपर्णाय नैषधः ॥
स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
ततो गृह्याश्वहृदयं तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥
सूतम् अन्यम् उपादाय ययौ स्वपुरम् एव हि ॥
ऋतुपर्णे प्रतिगते नलो राजा विशां पते ॥
नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घम् इवावसत् ॥

Transliteration (IAST)

ṛtuparṇo 'pi śuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam ||
damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ ||
tam ānāyya nalo rājā kṣamayām āsa pārthivam ||
sa ca taṃ kṣamayām āsa hetubhir buddhisaṃmataḥ ||
sa satkṛto mahīpālo naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ ||
diṣṭyā sameto dāraiḥ svair bhavān ity abhyanandata ||
kaccit tu nāparādhaṃ te kṛtavān asmi naiṣadha ||
ajñātavāsaṃ vasato madgṛhe niṣadhādhipa ||
yadi vā buddhipūrvāṇi yady abuddhāni kāni cit ||
mayā kṛtāny akāryāṇi tāni me kṣantum arhasi ||
nala uvāca
na me 'parādhaṃ kṛtavāṃs tvaṃ svalpam api pārthiva ||
kṛte 'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava ||
pūrvaṃ hy asi sakhā me 'si saṃbandhī ca narādhipa ||
ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītim āhartum arhasi ||
sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukham asmy uṣitas tvayi ||
na tathā svagṛhe rājan yathā tava gṛhe sadā ||
idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati ||
tad upākartum icchāmi manyase yadi pārthiva ||
bṛhadaśva uvāca
evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇāya naiṣadhaḥ ||
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā ||
tato gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ ||
sūtam anyam upādāya yayau svapuram eva hi ||
ṛtuparṇe pratigate nalo rājā viśāṃ pate ||
nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrgham ivāvasat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ऋतुपर्णो ऽपि शुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम् ॥ दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः ॥ तम् आनाय्य नलो राजा क्षमयाम् आस पार्थिवम् ॥ स च तं क्षमयाम् आस हेतुभिर् बुद्धिसंमतः ॥ स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मयान्वितः ॥ दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर् भवान् इत्य् अभ्यनन्दत ॥ कच्चित् तु नापराधं ते कृतवान् अस्मि नैषध ॥ अज्ञातवासं वसतो मद्गृहे निषधाधिप ॥ यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्य् अबुद्धानि कानि चित् ॥ मया कृतान्य् अकार्याणि तानि मे क्षन्तुम् अर्हसि ॥ नल उवाच न मे ऽपराधं कृतवांस् त्वं स्वल्पम् अपि पार्थिव ॥ कृते ऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव ॥ पूर्वं ह्य् असि सखा मे ऽसि संबन्धी च नराधिप ॥ अत ऊर्ध्वं तु भूयस् त्वं प्रीतिम् आहर्तुम् अर्हसि ॥ सर्वकामैः सुविहितः सुखम् अस्म्य् उषितस् त्वयि ॥ न तथा स्वगृहे राजन् यथा तव गृहे सदा ॥ इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति ॥ तद् उपाकर्तुम् इच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव ॥ बृहदश्व उवाच एवम् उक्त्वा ददौ विद्याम् ऋतुपर्णाय नैषधः ॥ स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ततो गृह्याश्वहृदयं तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः ॥ सूतम् अन्यम् उपादाय ययौ स्वपुरम् एव हि ॥ ऋतुपर्णे प्रतिगते नलो राजा विशां पते ॥ नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घम् इवावसत् ॥ṛtuparṇo 'pi śuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam || damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ || tam ānāyya nalo rājā kṣamayām āsa pārthivam || sa ca taṃ kṣamayām āsa hetubhir buddhisaṃmataḥ || sa satkṛto mahīpālo naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ || diṣṭyā sameto dāraiḥ svair bhavān ity abhyanandata || kaccit tu nāparādhaṃ te kṛtavān asmi naiṣadha || ajñātavāsaṃ vasato madgṛhe niṣadhādhipa || yadi vā buddhipūrvāṇi yady abuddhāni kāni cit || mayā kṛtāny akāryāṇi tāni me kṣantum arhasi || nala uvāca na me 'parādhaṃ kṛtavāṃs tvaṃ svalpam api pārthiva || kṛte 'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava || pūrvaṃ hy asi sakhā me 'si saṃbandhī ca narādhipa || ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītim āhartum arhasi || sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukham asmy uṣitas tvayi || na tathā svagṛhe rājan yathā tava gṛhe sadā || idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati || tad upākartum icchāmi manyase yadi pārthiva || bṛhadaśva uvāca evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇāya naiṣadhaḥ || sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā || tato gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ || sūtam anyam upādāya yayau svapuram eva hi || ṛtuparṇe pratigate nalo rājā viśāṃ pate || nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrgham ivāvasat ||Ритупарна узнаёт, что Бахука был Налой, радуется и просит прощения за возможные обиды в период его неузнанного пребывания; Нала отвечает, что обиды нет, Ритупарна был другом и родственником, у него Нале жилось даже лучше, чем дома; затем Нала передаёт царю знание коней, и Ритупарна возвращается в свой город.

Translation

Ритупарна тоже услышал, что Бахука был Налой и что он соединился с Дамаянти, и обрадовался. Нала пригласил царя и попросил у него прощения; мудрый Ритупарна также попросил прощения у Налы, приводя разумные причины. Почтённый владыкой Нишадхов и изумлённый, он сказал: «К счастью, ты соединился со своей женой. Не совершил ли я против тебя, Нишадха, какого-нибудь проступка, пока ты жил у меня неузнанным? Если я сделал что-то дурное, сознательно или не зная, прости мне». Нала ответил: «Ты не совершил против меня ни малейшей обиды, царь. Даже если бы совершил, я не гневался бы; мне следовало бы простить тебя. Ты и прежде был моим другом и теперь связан со мной. Отныне ты должен ещё больше приносить мне радость. У тебя я жил в полном достатке и счастье, даже лучше, чем в собственном доме. Это знание коней, принадлежащее тебе и пребывающее во мне, я хочу передать обратно, если ты согласен». Сказав так, Нишадха дал Ритупарне эту науку, и тот принял её по установленному обряду. Получив сердце коней, царь Бхангасвари взял другого возничего и вернулся в свой город. Когда Ритупарна ушёл, Нала недолго жил в Кундине».

Commentary

Их обмен завершается не долгом, а взаимным прощением. Нала возвращается к царскому достоинству без обиды на того, у кого служил скрытым.

Version

017a16671651 · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC