Mahabharata 3.77.1-10

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
स मासम् उष्य कौन्तेय भीमम् आमन्त्र्य नैषधः ॥
पुराद् अल्पपरीवारो जगाम निषधान् प्रति ॥
रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः ॥
पञ्चाशद्भिर् हयैश् चैव षट्शतैश् च पदातिभिः ॥
स कम्पयन्न् इव महीं त्वरमाणो महीपतिः ॥
प्रविवेशातिसंरब्धस् तरसैव महामनाः ॥
ततः पुष्करम् आसाद्य वीरसेनसुतो नलः ॥
उवाच दीव्याव पुनर् बहु वित्तं मयार्जितम् ॥
दमयन्ती च यच् चान्यन् मया वसु समर्जितम् ॥
एष वै मम संन्यासस् तव राज्यं तु पुष्कर ॥
पुनः प्रवर्ततां द्यूतम् इति मे निश्चिता मतिः ॥
एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश् च पणावहे ॥
जित्वा परस्वम् आहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु ॥
प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनम् उच्यते ॥
न चेद् वाञ्छसि तद् द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् ॥
द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस् तव वा मम वा नृप ॥
वंशभोज्यम् इदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा ॥
येन तेनाप्य् उपायेन वृद्धानाम् इति शासनम् ॥
द्वयोर् एकतरे बुद्धिः क्रियताम् अद्य पुष्कर ॥
कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ ||
purād alpaparīvāro jagāma niṣadhān prati ||
rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ ||
pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ ||
sa kampayann iva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ ||
praviveśātisaṃrabdhas tarasaiva mahāmanāḥ ||
tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ ||
uvāca dīvyāva punar bahu vittaṃ mayārjitam ||
damayantī ca yac cānyan mayā vasu samarjitam ||
eṣa vai mama saṃnyāsas tava rājyaṃ tu puṣkara ||
punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ ||
ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayoś ca paṇāvahe ||
jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu ||
pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate ||
na ced vāñchasi tad dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām ||
dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nṛpa ||
vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā ||
yena tenāpy upāyena vṛddhānām iti śāsanam ||
dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara ||
kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच स मासम् उष्य कौन्तेय भीमम् आमन्त्र्य नैषधः ॥ पुराद् अल्पपरीवारो जगाम निषधान् प्रति ॥ रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः ॥ पञ्चाशद्भिर् हयैश् चैव षट्शतैश् च पदातिभिः ॥ स कम्पयन्न् इव महीं त्वरमाणो महीपतिः ॥ प्रविवेशातिसंरब्धस् तरसैव महामनाः ॥ ततः पुष्करम् आसाद्य वीरसेनसुतो नलः ॥ उवाच दीव्याव पुनर् बहु वित्तं मयार्जितम् ॥ दमयन्ती च यच् चान्यन् मया वसु समर्जितम् ॥ एष वै मम संन्यासस् तव राज्यं तु पुष्कर ॥ पुनः प्रवर्ततां द्यूतम् इति मे निश्चिता मतिः ॥ एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश् च पणावहे ॥ जित्वा परस्वम् आहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु ॥ प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनम् उच्यते ॥ न चेद् वाञ्छसि तद् द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् ॥ द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस् तव वा मम वा नृप ॥ वंशभोज्यम् इदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा ॥ येन तेनाप्य् उपायेन वृद्धानाम् इति शासनम् ॥ द्वयोर् एकतरे बुद्धिः क्रियताम् अद्य पुष्कर ॥ कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः ॥bṛhadaśva uvāca sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ || purād alpaparīvāro jagāma niṣadhān prati || rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ || pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ || sa kampayann iva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ || praviveśātisaṃrabdhas tarasaiva mahāmanāḥ || tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ || uvāca dīvyāva punar bahu vittaṃ mayārjitam || damayantī ca yac cānyan mayā vasu samarjitam || eṣa vai mama saṃnyāsas tava rājyaṃ tu puṣkara || punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ || ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayoś ca paṇāvahe || jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu || pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate || na ced vāñchasi tad dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām || dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nṛpa || vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā || yena tenāpy upāyena vṛddhānām iti śāsanam || dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara || kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ ||Прожив месяц у Бхимы, Нала с малой свитой идёт в Нишадхи, приходит к Пушкаре и предлагает новую игру: он ставит всё заработанное и Дамаянти против царства, а если Пушкара не хочет игры в кости, пусть будет поединок на колесницах.

Translation

Брихадэшва сказал: «Прожив месяц, Нишадха Нала попрощался с Бхимой и с небольшой свитой отправился к Нишадхам. С одной прекрасной колесницей, шестнадцатью слонами, пятьюдесятью конями и шестью сотнями пехотинцев он, словно сотрясая землю, быстро вошёл в свой город, полный решимости. Придя к Пушкаре, сын Вирасены сказал: “Давай снова играть. Я приобрёл много богатства; Дамаянти и всё прочее, что я добыл, — моя ставка, а твоей ставкой пусть будет царство, Пушкара. Таково моё твёрдое решение: пусть игра начнётся снова. Одной ставкой поставим и жизни. Если ты не хочешь игры в кости, пусть начнётся игра битвы: поединком на колесницах пусть придёт мир — тебе или мне. Это наследственное царство должно быть возвращено любым способом; таково наставление старших. Выбери сегодня одно из двух: либо хитрость на игральной доске, либо натянутый лук в бою”».

Commentary

Нала возвращается не как беглец, а как царь, готовый отвечать тем же полем, где пал, или открытым боем. Победа требует встретить прежнее поражение лицом к лицу.

Version

3e6b5c4be102 · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC