Mahabharata 3.77.19-29

Devanāgarī

जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् ॥
मम सर्वम् इदं राज्यम् अव्यग्रं हतकण्टकम् ॥
वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम् ॥
तस्यास् त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वम् आगतः ॥
न तत् त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा ॥
कलिना तत् कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे ॥
नाहं परकृतं दोषं त्वय्य् आधास्ये कथं चन ॥
यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणान् अभ्युत्सृजामि ते ॥
तथैव च मम प्रीतिस् त्वयि वीर न संशयः ॥
सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदा चित् प्रहास्यति ॥
पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीवस्व शतं समाः ॥
एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः ॥
स्वपुरं प्रेषयाम् आस परिष्वज्य पुनः पुनः ॥
सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् ॥
पुण्यश्लोकं तदा राजन्न् अभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥
कीर्तिर् अस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी ॥
यो मे वितरसि प्राणान् अधिष्ठानं च पार्थिव ॥
स तथा सत्कृतो राज्ञा मासम् उष्य तदा नृपः ॥
प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः ॥
महत्या सेनया राजन् विनीतैः परिचारकैः ॥
भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ॥
प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तम् अनामयम् ॥
प्रविवेश पुरं श्रीमान् अत्यर्थम् उपशोभितम् ॥
प्रविश्य सान्त्वयाम् आस पौरांश् च निषधाधिपः ॥

Transliteration (IAST)

jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasann idam abravīt ||
mama sarvam idaṃ rājyam avyagraṃ hatakaṇṭakam ||
vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum ||
tasyās tvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ ||
na tat tvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā ||
kalinā tat kṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase ||
nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayy ādhāsye kathaṃ cana ||
yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇān abhyutsṛjāmi te ||
tathaiva ca mama prītis tvayi vīra na saṃśayaḥ ||
saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadā cit prahāsyati ||
puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ ||
evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ ||
svapuraṃ preṣayām āsa pariṣvajya punaḥ punaḥ ||
sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam ||
puṇyaślokaṃ tadā rājann abhivādya kṛtāñjaliḥ ||
kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī ||
yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva ||
sa tathā satkṛto rājñā māsam uṣya tadā nṛpaḥ ||
prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ ||
mahatyā senayā rājan vinītaiḥ paricārakaiḥ ||
bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha ||
prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantam anāmayam ||
praviveśa puraṃ śrīmān atyartham upaśobhitam ||
praviśya sāntvayām āsa paurāṃś ca niṣadhādhipaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् ॥ मम सर्वम् इदं राज्यम् अव्यग्रं हतकण्टकम् ॥ वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम् ॥ तस्यास् त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वम् आगतः ॥ न तत् त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा ॥ कलिना तत् कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे ॥ नाहं परकृतं दोषं त्वय्य् आधास्ये कथं चन ॥ यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणान् अभ्युत्सृजामि ते ॥ तथैव च मम प्रीतिस् त्वयि वीर न संशयः ॥ सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदा चित् प्रहास्यति ॥ पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीवस्व शतं समाः ॥ एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः ॥ स्वपुरं प्रेषयाम् आस परिष्वज्य पुनः पुनः ॥ सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् ॥ पुण्यश्लोकं तदा राजन्न् अभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ कीर्तिर् अस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी ॥ यो मे वितरसि प्राणान् अधिष्ठानं च पार्थिव ॥ स तथा सत्कृतो राज्ञा मासम् उष्य तदा नृपः ॥ प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः ॥ महत्या सेनया राजन् विनीतैः परिचारकैः ॥ भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ॥ प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तम् अनामयम् ॥ प्रविवेश पुरं श्रीमान् अत्यर्थम् उपशोभितम् ॥ प्रविश्य सान्त्वयाम् आस पौरांश् च निषधाधिपः ॥jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasann idam abravīt || mama sarvam idaṃ rājyam avyagraṃ hatakaṇṭakam || vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum || tasyās tvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ || na tat tvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā || kalinā tat kṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase || nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayy ādhāsye kathaṃ cana || yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇān abhyutsṛjāmi te || tathaiva ca mama prītis tvayi vīra na saṃśayaḥ || saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadā cit prahāsyati || puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ || evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ || svapuraṃ preṣayām āsa pariṣvajya punaḥ punaḥ || sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam || puṇyaślokaṃ tadā rājann abhivādya kṛtāñjaliḥ || kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī || yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva || sa tathā satkṛto rājñā māsam uṣya tadā nṛpaḥ || prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ || mahatyā senayā rājan vinītaiḥ paricārakaiḥ || bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha || prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantam anāmayam || praviveśa puraṃ śrīmān atyartham upaśobhitam || praviśya sāntvayām āsa paurāṃś ca niṣadhādhipaḥ ||Победив, Нала говорит, что всё царство снова его, а Дамаянти Пушкара не мог даже видеть; прежний проигрыш был делом Кали, не Пушкары, и Нала не возлагает чужую вину на брата, отпускает ему жизнь, сохраняет братскую любовь, обнимает и отправляет домой; Пушкара благословляет его и уходит, а Нала входит в украшенный город и утешает жителей.

Translation

Победив Пушкару, царь Нала с улыбкой сказал: «Всё это царство снова моё, спокойное и очищенное от шипа. Вайдарбхи, падший царь, ты не способен даже видеть. Глупец, ты сам со всей свитой стал её рабом. Не ты совершил то дело, из-за которого я прежде был побеждён: это сделал Кали, а ты, глупый, не понял. Я никогда не возложу на тебя чужую вину. Живи счастливо, я дарую тебе жизнь. И моя любовь к тебе, герой, остаётся прежней, без сомнения; братство с тобой я никогда не оставлю. Пушкара, ты мой брат: живи сто лет». Так Нала, истинный в доблести, утешил брата, снова и снова обнял его и отправил в свой город. Пушкара, успокоенный Нишадхой, сложил ладони и сказал Пуньяшлоке: «Да будет твоя слава нетленной; живи счастливо десять тысяч лет, ты даруешь мне жизнь и место». Почтённый царём, Пушкара прожил месяц и радостно ушёл в свой город с родными, великой армией и смиренными служителями. Отправив Пушкару богатым и невредимым, сияющий Нала вошёл в свой прекрасный город и утешил горожан».

Commentary

Главная победа Налы — милость к Пушкаре. Он различает виновного брата и силу Кали, поэтому возвращает царство без мести.

Version

b68179ba530a · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC