Mahabharata 3.78.1-9

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे ॥
महत्या सेनया राजा दमयन्तीम् उपानयत् ॥
दमयन्तीम् अपि पिता सत्कृत्य परवीरहा ॥
प्रस्थापयद् अमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥
आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः ॥
वर्तयाम् आस मुदितो देवराड् इव नन्दने ॥
तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे ऽथ राजसु ॥
पुनः स्वे चावसद् राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ॥
ईजे च विविधैर् यज्ञैर् विधिवत् स्वाप्तदक्षिणैः ॥
तथा त्वम् अपि राजेन्द्र ससुहृद् वक्ष्यसे ऽचिरात् ॥
दुःखम् एतादृशं प्राप्तो नलः परपुरंजयः ॥
देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ॥
एकाकिनैव सुमहन् नलेन पृथिवीपते ॥
दुःखम् आसादितं घोरं प्राप्तश् चाभ्युदयः पुनः ॥
त्वं पुनर् भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव ॥
रमसे ऽस्मिन् महारण्ये धर्मम् एवानुचिन्तयन् ॥
ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः ॥
नित्यम् अन्वास्यसे राजंस् तत्र का परिदेवना ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave ||
mahatyā senayā rājā damayantīm upānayat ||
damayantīm api pitā satkṛtya paravīrahā ||
prasthāpayad ameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ ||
āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ ||
vartayām āsa mudito devarāḍ iva nandane ||
tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe 'tha rājasu ||
punaḥ sve cāvasad rājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ ||
īje ca vividhair yajñair vidhivat svāptadakṣiṇaiḥ ||
tathā tvam api rājendra sasuhṛd vakṣyase 'cirāt ||
duḥkham etādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ ||
devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha ||
ekākinaiva sumahan nalena pṛthivīpate ||
duḥkham āsāditaṃ ghoraṃ prāptaś cābhyudayaḥ punaḥ ||
tvaṃ punar bhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava ||
ramase 'smin mahāraṇye dharmam evānucintayan ||
brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ ||
nityam anvāsyase rājaṃs tatra kā paridevanā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे ॥ महत्या सेनया राजा दमयन्तीम् उपानयत् ॥ दमयन्तीम् अपि पिता सत्कृत्य परवीरहा ॥ प्रस्थापयद् अमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥ आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः ॥ वर्तयाम् आस मुदितो देवराड् इव नन्दने ॥ तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे ऽथ राजसु ॥ पुनः स्वे चावसद् राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ॥ ईजे च विविधैर् यज्ञैर् विधिवत् स्वाप्तदक्षिणैः ॥ तथा त्वम् अपि राजेन्द्र ससुहृद् वक्ष्यसे ऽचिरात् ॥ दुःखम् एतादृशं प्राप्तो नलः परपुरंजयः ॥ देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ॥ एकाकिनैव सुमहन् नलेन पृथिवीपते ॥ दुःखम् आसादितं घोरं प्राप्तश् चाभ्युदयः पुनः ॥ त्वं पुनर् भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव ॥ रमसे ऽस्मिन् महारण्ये धर्मम् एवानुचिन्तयन् ॥ ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ नित्यम् अन्वास्यसे राजंस् तत्र का परिदेवना ॥bṛhadaśva uvāca praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave || mahatyā senayā rājā damayantīm upānayat || damayantīm api pitā satkṛtya paravīrahā || prasthāpayad ameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ || āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ || vartayām āsa mudito devarāḍ iva nandane || tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe 'tha rājasu || punaḥ sve cāvasad rājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ || īje ca vividhair yajñair vidhivat svāptadakṣiṇaiḥ || tathā tvam api rājendra sasuhṛd vakṣyase 'cirāt || duḥkham etādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ || devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha || ekākinaiva sumahan nalena pṛthivīpate || duḥkham āsāditaṃ ghoraṃ prāptaś cābhyudayaḥ punaḥ || tvaṃ punar bhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava || ramase 'smin mahāraṇye dharmam evānucintayan || brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ || nityam anvāsyase rājaṃs tatra kā paridevanā ||Когда город успокоился и начался праздник, Нала приводит Дамаянти с детьми; Бхима почтительно отпускает дочь, Нала живёт с ней как Индра в Нандане, снова прославляется среди царей Джамбудвипы, правит царством и совершает жертвы; Брихадэшва говорит Юдхиштхире, что Нала пережил одиночное горе, а Юдхиштхира не один, но с братьями, Драупади и брахманами.

Translation

Брихадэшва сказал: «Когда город успокоился, обрадовался и начался великий праздник, Нала с большой армией привёл Дамаянти. Её отец, могучий Бхима, почтив дочь, отправил её. Когда Вайдарбхи пришла с детьми, Нала радостно жил с ней, как царь богов в Нандане. Снова став известным среди царей Джамбудвипы, великославный Нала вернул своё царство, жил в нём и по правилу совершал разные жертвы с достойными дарами. Так и ты, царь, скоро будешь жить с друзьями. Нала, лучший из людей, вместе с женой достиг такого страдания из-за игры; один он пережил великое и страшное горе и снова пришёл к подъёму. Ты же, Пандава, находишь радость в этом великом лесу вместе с братьями и Кришной, размышляя о дхарме. Великие брахманы, знатоки Веды и Веданг, постоянно сидят рядом с тобой — так о чём скорбеть?»

Commentary

Сказание о Нале возвращает Юдхиштхире масштаб: его беда велика, но он не один. Память о чужом восстановлении становится лекарством от отчаяния.

Version

ceb524c5281c · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC