Mahabharata 3.79.11-22

Devanāgarī

अथ विप्रोषितं वीरं पाञ्चाली मध्यमं पतिम् ॥
स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
यो ऽर्जुनेनार्जुनस् तुल्यो द्विबाहुर् बहुबाहुना ॥
तम् ऋते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे ॥
शून्याम् इव च पश्यामि तत्र तत्र महीम् इमाम् ॥
बह्वाश्चर्यम् इदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम् ॥
न तथा रमणीयं मे तम् ऋते सव्यसाचिनम् ॥
नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गविक्रमम् ॥
तम् ऋते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे ॥
यस्य स्म धनुषो घोषः श्रूयते ऽशनिनिस्वनः ॥
न लभे शर्म तं राजन् स्मरन्ती सव्यसाचिनम् ॥
तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा ॥
भीमसेनो महाराज द्रौपदीम् इदम् अब्रवीत् ॥
मनःप्रीतिकरं भद्रे यद् ब्रवीषि सुमध्यमे ॥
तन् मे प्रीणाति हृदयम् अमृतप्राशनोपमम् ॥
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ ॥
मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खड्गायुधगदाधरौ ॥
निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाव् इवोरगौ ॥
तम् ऋते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यम् इदं वनम् ॥
यम् आश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस् तथा ॥
सुराणाम् अपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति ॥
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः ॥
मन्यामहे जितान् आजौ परान् प्राप्तां च मेदिनीम् ॥
तम् ऋते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम् ॥
शून्याम् इव च पश्यामि तत्र तत्र महीम् इमाम् ॥

Transliteration (IAST)

atha viproṣitaṃ vīraṃ pāñcālī madhyamaṃ patim ||
smarantī pāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt ||
yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā ||
tam ṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me ||
śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām ||
bahvāścaryam idaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam ||
na tathā ramaṇīyaṃ me tam ṛte savyasācinam ||
nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgavikramam ||
tam ṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me ||
yasya sma dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate 'śaninisvanaḥ ||
na labhe śarma taṃ rājan smarantī savyasācinam ||
tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśamya paravīrahā ||
bhīmaseno mahārāja draupadīm idam abravīt ||
manaḥprītikaraṃ bhadre yad bravīṣi sumadhyame ||
tan me prīṇāti hṛdayam amṛtaprāśanopamam ||
yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasaṃnibhau ||
maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaḍgāyudhagadādharau ||
niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāv ivoragau ||
tam ṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryam idaṃ vanam ||
yam āśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravas tathā ||
surāṇām api yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati ||
yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ ||
manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm ||
tam ṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim ||
śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अथ विप्रोषितं वीरं पाञ्चाली मध्यमं पतिम् ॥ स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ यो ऽर्जुनेनार्जुनस् तुल्यो द्विबाहुर् बहुबाहुना ॥ तम् ऋते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे ॥ शून्याम् इव च पश्यामि तत्र तत्र महीम् इमाम् ॥ बह्वाश्चर्यम् इदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम् ॥ न तथा रमणीयं मे तम् ऋते सव्यसाचिनम् ॥ नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गविक्रमम् ॥ तम् ऋते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे ॥ यस्य स्म धनुषो घोषः श्रूयते ऽशनिनिस्वनः ॥ न लभे शर्म तं राजन् स्मरन्ती सव्यसाचिनम् ॥ तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा ॥ भीमसेनो महाराज द्रौपदीम् इदम् अब्रवीत् ॥ मनःप्रीतिकरं भद्रे यद् ब्रवीषि सुमध्यमे ॥ तन् मे प्रीणाति हृदयम् अमृतप्राशनोपमम् ॥ यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ ॥ मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खड्गायुधगदाधरौ ॥ निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाव् इवोरगौ ॥ तम् ऋते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यम् इदं वनम् ॥ यम् आश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस् तथा ॥ सुराणाम् अपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति ॥ यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः ॥ मन्यामहे जितान् आजौ परान् प्राप्तां च मेदिनीम् ॥ तम् ऋते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम् ॥ शून्याम् इव च पश्यामि तत्र तत्र महीम् इमाम् ॥atha viproṣitaṃ vīraṃ pāñcālī madhyamaṃ patim || smarantī pāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt || yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā || tam ṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me || śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām || bahvāścaryam idaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam || na tathā ramaṇīyaṃ me tam ṛte savyasācinam || nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgavikramam || tam ṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me || yasya sma dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate 'śaninisvanaḥ || na labhe śarma taṃ rājan smarantī savyasācinam || tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśamya paravīrahā || bhīmaseno mahārāja draupadīm idam abravīt || manaḥprītikaraṃ bhadre yad bravīṣi sumadhyame || tan me prīṇāti hṛdayam amṛtaprāśanopamam || yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasaṃnibhau || maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaḍgāyudhagadādharau || niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāv ivoragau || tam ṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryam idaṃ vanam || yam āśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravas tathā || surāṇām api yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati || yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ || manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm || tam ṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim || śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām ||Драупади вспоминает среднего мужа Арджуну и говорит, что без него цветущий лес кажется пустым; Бхима соглашается, перечисляет его могучие руки, защиту Панчалов и Куру, надежду на победу и говорит, что без Пхалгуны не находит стойкости в Камьяке.

Translation

Панчали, вспоминая ушедшего героя, среднего мужа, сказала: «Без Арджуны, равного двурукому многоруким героям, этот лес не радует меня. Всю землю я вижу пустой. Этот цветущий, полный чудес лес без Савьясачина не кажется мне прекрасным. Без него, подобного синей туче, с поступью пьяного слона и лотосовыми глазами, Камьяка не сияет для меня. Вспоминая его лук, чей звук был как удар молнии, я не нахожу покоя». Услышав её плач, Бхимасена сказал: «То, что ты говоришь, прекрасная, радует моё сердце, как вкус нектара. Его длинные, ровные, сильные руки, подобные засовам, с мозолями от тетивы, с мечом и палицей, украшенные браслетами, словно пятиглавые змеи. Без этого тигра среди людей лес для меня как лишённый солнца. Опираясь на него, Панчалы и Куру не боялись бы даже войск богов. Опираясь на его руки, мы считали врагов побеждёнными, а землю — полученной. Без героя Пхалгуны я не нахожу стойкости в Камьяке и всю землю вижу пустой».

Commentary

Драупади и Бхима скорбят по-разному, но оба видят в Арджуне не только воина, а источник уверенности. Их память раскрывает любовь семьи без сентиментальности.

Version

08f25832967f · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC