Mahabharata 3.79.1-10

Devanāgarī

जनमेजय उवाच
भगवन् काम्यकात् पार्थे गते मे प्रपितामहे ॥
पाण्डवाः किम् अकुर्वन्त तम् ऋते सव्यसाचिनम् ॥
स हि तेषां महेष्वासो गतिर् आसीद् अनीकजित् ॥
आदित्यानां यथा विष्णुस् तथैव प्रतिभाति मे ॥
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्व् अनिवर्तिना ॥
विनाभूता वने वीराः कथम् आसन् पितामहाः ॥
वैशंपायन उवाच
गते तु काम्यकात् तात पाण्डवे सव्यसाचिनि ॥
बभूवुः कौरवेयास् ते दुःखशोकपरायणाः ॥
आक्षिप्तसूत्रा मणयश् छिन्नपक्षा इव द्विजाः ॥
अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुर् अथ पाण्डवाः ॥
वनं च तद् अभूत् तेन हीनम् अक्लिष्टकर्मणा ॥
कुबेरेण यथा हीनं वनं चैत्ररथं तथा ॥
तम् ऋते पुरुषव्याघ्रं पाण्डवा जनमेजय ॥
मुदम् अप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस् तदा ॥
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर् बाणैर् महारथाः ॥
निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान् बहुविधान् मृगान् ॥
नित्यं हि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारम् अरिंदमाः ॥
विप्रसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ॥
एवं ते न्यवसंस् तत्र सोत्कण्ठाः पुरुषर्षभाः ॥
अहृष्टमनसः सर्वे गते राजन् धनंजये ॥

Transliteration (IAST)

janamejaya uvāca
bhagavan kāmyakāt pārthe gate me prapitāmahe ||
pāṇḍavāḥ kim akurvanta tam ṛte savyasācinam ||
sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatir āsīd anīkajit ||
ādityānāṃ yathā viṣṇus tathaiva pratibhāti me ||
tenendrasamavīryeṇa saṃgrāmeṣv anivartinā ||
vinābhūtā vane vīrāḥ katham āsan pitāmahāḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
gate tu kāmyakāt tāta pāṇḍave savyasācini ||
babhūvuḥ kauraveyās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ ||
ākṣiptasūtrā maṇayaś chinnapakṣā iva dvijāḥ ||
aprītamanasaḥ sarve babhūvur atha pāṇḍavāḥ ||
vanaṃ ca tad abhūt tena hīnam akliṣṭakarmaṇā ||
kubereṇa yathā hīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā ||
tam ṛte puruṣavyāghraṃ pāṇḍavā janamejaya ||
mudam aprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃs tadā ||
brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhair bāṇair mahārathāḥ ||
nighnanto bharataśreṣṭha medhyān bahuvidhān mṛgān ||
nityaṃ hi puruṣavyāghrā vanyāhāram ariṃdamāḥ ||
viprasṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan ||
evaṃ te nyavasaṃs tatra sotkaṇṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ ||
ahṛṣṭamanasaḥ sarve gate rājan dhanaṃjaye ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

जनमेजय उवाच भगवन् काम्यकात् पार्थे गते मे प्रपितामहे ॥ पाण्डवाः किम् अकुर्वन्त तम् ऋते सव्यसाचिनम् ॥ स हि तेषां महेष्वासो गतिर् आसीद् अनीकजित् ॥ आदित्यानां यथा विष्णुस् तथैव प्रतिभाति मे ॥ तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्व् अनिवर्तिना ॥ विनाभूता वने वीराः कथम् आसन् पितामहाः ॥ वैशंपायन उवाच गते तु काम्यकात् तात पाण्डवे सव्यसाचिनि ॥ बभूवुः कौरवेयास् ते दुःखशोकपरायणाः ॥ आक्षिप्तसूत्रा मणयश् छिन्नपक्षा इव द्विजाः ॥ अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुर् अथ पाण्डवाः ॥ वनं च तद् अभूत् तेन हीनम् अक्लिष्टकर्मणा ॥ कुबेरेण यथा हीनं वनं चैत्ररथं तथा ॥ तम् ऋते पुरुषव्याघ्रं पाण्डवा जनमेजय ॥ मुदम् अप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस् तदा ॥ ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर् बाणैर् महारथाः ॥ निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान् बहुविधान् मृगान् ॥ नित्यं हि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारम् अरिंदमाः ॥ विप्रसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ॥ एवं ते न्यवसंस् तत्र सोत्कण्ठाः पुरुषर्षभाः ॥ अहृष्टमनसः सर्वे गते राजन् धनंजये ॥janamejaya uvāca bhagavan kāmyakāt pārthe gate me prapitāmahe || pāṇḍavāḥ kim akurvanta tam ṛte savyasācinam || sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatir āsīd anīkajit || ādityānāṃ yathā viṣṇus tathaiva pratibhāti me || tenendrasamavīryeṇa saṃgrāmeṣv anivartinā || vinābhūtā vane vīrāḥ katham āsan pitāmahāḥ || vaiśaṃpāyana uvāca gate tu kāmyakāt tāta pāṇḍave savyasācini || babhūvuḥ kauraveyās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ || ākṣiptasūtrā maṇayaś chinnapakṣā iva dvijāḥ || aprītamanasaḥ sarve babhūvur atha pāṇḍavāḥ || vanaṃ ca tad abhūt tena hīnam akliṣṭakarmaṇā || kubereṇa yathā hīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā || tam ṛte puruṣavyāghraṃ pāṇḍavā janamejaya || mudam aprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃs tadā || brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhair bāṇair mahārathāḥ || nighnanto bharataśreṣṭha medhyān bahuvidhān mṛgān || nityaṃ hi puruṣavyāghrā vanyāhāram ariṃdamāḥ || viprasṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan || evaṃ te nyavasaṃs tatra sotkaṇṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ || ahṛṣṭamanasaḥ sarve gate rājan dhanaṃjaye ||Джанамеджая спрашивает, что делали Пандавы без Арджуны, который был их опорой как Вишну среди Адитьев; Вайшампаяна отвечает, что после ухода Савьясачина они жили в Камьяке печальные, как жемчужины без нити и птицы с отсечёнными крыльями, продолжая добывать чистую пищу для брахманов.

Translation

Джанамеджая сказал: «Бхагаван, когда Партха, мой прапрадед, ушёл из Камьяки, что делали Пандавы без Савьясачина? Он был их великим лучником и опорой, победителем войск; мне кажется, он был среди них как Вишну среди Адитьев. Как герои жили в лесу без него, равного Индре силой и не отступающего в битвах?» Вайшампаяна ответил: «Когда Пандава Савьясачин ушёл из Камьяки, Кауравеи погрузились в горе и печаль. Все Пандавы стали безрадостны, как жемчужины, с которых сняли нить, как птицы с отсечёнными крыльями. И лес без неутомимого Арджуны был как Чайтраратха без Куберы. Без этого тигра среди людей они не находили радости и жили в Камьяке, добывая для брахманов разную чистую дичь своими чистыми стрелами. Каждый день эти тигры среди людей собирали лесную пищу и предлагали её брахманам. Так они жили там с тоской, без радости в сердце, когда Дхананджая ушёл».

Commentary

Арджуна отсутствует, но его место ощущается как центр, вокруг которого держалась общая сила. Даже исполнение обязанностей становится тяжелее без любимого брата.

Version

ea9668f8ac32 · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC