Mahabharata 3.79.23-29

Devanāgarī

नकुल उवाच
य उदीचीं दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् ॥
गन्धर्वमुख्याञ् शतशो हयांल् लेभे स वासविः ॥
राजंस् तित्तिरिकल्माषाञ् श्रीमान् अनिलरंहसः ॥
प्रादाद् भ्रात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ ॥
तम् ऋते भीमधन्वानं भीमाद् अवरजं वने ॥
कामये काम्यके वासं नेदानीम् अमरोपमम् ॥
सहदेव उवाच
यो धनानि च कन्याश् च युधि जित्वा महारथान् ॥
आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ ॥
यः समेतान् मृधे जित्वा यादवान् अमितद्युतिः ॥
सुभद्राम् आजहारैको वासुदेवस्य संमते ॥
तस्य जिष्णोर् बृसीं दृष्ट्वा शून्याम् उपनिवेशने ॥
हृदयं मे महाराज न शाम्यति कदा चन ॥
वनाद् अस्माद् विवासं तु रोचये ऽहम् अरिंदम ॥
न हि नस् तम् ऋते वीरं रमणीयम् इदं वनम् ॥

Transliteration (IAST)

nakula uvāca
ya udīcīṃ diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān ||
gandharvamukhyāñ śataśo hayāṃl lebhe sa vāsaviḥ ||
rājaṃs tittirikalmāṣāñ śrīmān anilaraṃhasaḥ ||
prādād bhrātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau ||
tam ṛte bhīmadhanvānaṃ bhīmād avarajaṃ vane ||
kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīm amaropamam ||
sahadeva uvāca
yo dhanāni ca kanyāś ca yudhi jitvā mahārathān ||
ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau ||
yaḥ sametān mṛdhe jitvā yādavān amitadyutiḥ ||
subhadrām ājahāraiko vāsudevasya saṃmate ||
tasya jiṣṇor bṛsīṃ dṛṣṭvā śūnyām upaniveśane ||
hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyati kadā cana ||
vanād asmād vivāsaṃ tu rocaye 'ham ariṃdama ||
na hi nas tam ṛte vīraṃ ramaṇīyam idaṃ vanam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

नकुल उवाच य उदीचीं दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् ॥ गन्धर्वमुख्याञ् शतशो हयांल् लेभे स वासविः ॥ राजंस् तित्तिरिकल्माषाञ् श्रीमान् अनिलरंहसः ॥ प्रादाद् भ्रात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ ॥ तम् ऋते भीमधन्वानं भीमाद् अवरजं वने ॥ कामये काम्यके वासं नेदानीम् अमरोपमम् ॥ सहदेव उवाच यो धनानि च कन्याश् च युधि जित्वा महारथान् ॥ आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ ॥ यः समेतान् मृधे जित्वा यादवान् अमितद्युतिः ॥ सुभद्राम् आजहारैको वासुदेवस्य संमते ॥ तस्य जिष्णोर् बृसीं दृष्ट्वा शून्याम् उपनिवेशने ॥ हृदयं मे महाराज न शाम्यति कदा चन ॥ वनाद् अस्माद् विवासं तु रोचये ऽहम् अरिंदम ॥ न हि नस् तम् ऋते वीरं रमणीयम् इदं वनम् ॥nakula uvāca ya udīcīṃ diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān || gandharvamukhyāñ śataśo hayāṃl lebhe sa vāsaviḥ || rājaṃs tittirikalmāṣāñ śrīmān anilaraṃhasaḥ || prādād bhrātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau || tam ṛte bhīmadhanvānaṃ bhīmād avarajaṃ vane || kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīm amaropamam || sahadeva uvāca yo dhanāni ca kanyāś ca yudhi jitvā mahārathān || ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau || yaḥ sametān mṛdhe jitvā yādavān amitadyutiḥ || subhadrām ājahāraiko vāsudevasya saṃmate || tasya jiṣṇor bṛsīṃ dṛṣṭvā śūnyām upaniveśane || hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyati kadā cana || vanād asmād vivāsaṃ tu rocaye 'ham ariṃdama || na hi nas tam ṛte vīraṃ ramaṇīyam idaṃ vanam ||Накула вспоминает, как сын Васавы завоевал север и привёл быстрых коней на раджасую, а Сахадева вспоминает, как Арджуна завоевал богатства, царевен и привёл Субхадру; видя пустое сиденье Джишну, он предлагает уйти из этого леса.

Translation

Накула сказал: «Тот сын Васавы, который пошёл на север, победил в бою могучих врагов и добыл сотни лучших гандхарвских коней, быстрых как ветер, с пятнами, подобными куропаткам; он с любовью подарил их брату на великой раджасуе. Без этого страшнолукого героя, младшего брата Бхимы, я больше не желаю жить в Камьяке, который прежде казался подобным миру бессмертных». Сахадева сказал: «Он, победив в бою великих колесничих, принёс царю богатства и дев на раджасуе. Он один, с согласия Васудевы, победил собравшихся Ядавов и привёл Субхадру. Видя пустое сиденье Джишну в нашем жилище, моё сердце никогда не успокаивается. Я предпочёл бы уйти из этого леса, губитель врагов: без этого героя он для нас не прекрасен».

Commentary

Близнецы вспоминают Арджуну через конкретные дела: победы, дары, Субхадру. Любовь удерживает историю человека, а не только его отсутствие.

Version

8af60055063c · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC