Mahabharata 3.85.1-10

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
तान् सर्वान् उत्सुकान् दृष्ट्वा पाण्डवान् दीनचेतसः ॥
आश्वासयंस् तदा धौम्यो बृहस्पतिसमो ऽब्रवीत् ॥
ब्राह्मणानुमतान् पुण्यान् आश्रमान् भरतर्षभ ॥
दिशस् तीर्थानि शैलांश् च शृणु मे गदतो नृप ॥
पूर्वं प्राचीं दिशं राजन् राजर्षिगणसेविताम् ॥
रम्यां ते कीर्तयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति ॥
तस्यां देवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत ॥
यत्र तीर्थानि देवानां सुपुण्यानि पृथक् पृथक् ॥
यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता ॥
यज्ञभूमिश् च देवानां शामित्रं च विवस्वतः ॥
तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृतः ॥
शिवं ब्रह्मसरो यत्र सेवितं त्रिदशर्षिभिः ॥
यदर्थं पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः ॥
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य् एको ऽपि गयां व्रजेत् ॥
महानदी च तत्रैव तथा गयशिरो ऽनघ ॥
यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैर् अक्षय्यकरणो वटः ॥
यत्र दत्तं पितृभ्यो ऽन्नम् अक्षय्यं भवति प्रभो ॥
सा च पुण्यजला यत्र फल्गुनामा महानदी ॥
बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ ॥
विश्वामित्रो ऽभ्यगाद् यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधनः ॥
गङ्गा यत्र नदी पुण्या यस्यास् तीरे भगीरथः ॥
अयजत् तात बहुभिः क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tān sarvān utsukān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ ||
āśvāsayaṃs tadā dhaumyo bṛhaspatisamo 'bravīt ||
brāhmaṇānumatān puṇyān āśramān bharatarṣabha ||
diśas tīrthāni śailāṃś ca śṛṇu me gadato nṛpa ||
pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājan rājarṣigaṇasevitām ||
ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti ||
tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata ||
yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthak pṛthak ||
yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā ||
yajñabhūmiś ca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ ||
tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ ||
śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tridaśarṣibhiḥ ||
yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ ||
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet ||
mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro 'nagha ||
yatrāsau kīrtyate viprair akṣayyakaraṇo vaṭaḥ ||
yatra dattaṃ pitṛbhyo 'nnam akṣayyaṃ bhavati prabho ||
sā ca puṇyajalā yatra phalgunāmā mahānadī ||
bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha ||
viśvāmitro 'bhyagād yatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ ||
gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyās tīre bhagīrathaḥ ||
ayajat tāta bahubhiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच तान् सर्वान् उत्सुकान् दृष्ट्वा पाण्डवान् दीनचेतसः ॥ आश्वासयंस् तदा धौम्यो बृहस्पतिसमो ऽब्रवीत् ॥ ब्राह्मणानुमतान् पुण्यान् आश्रमान् भरतर्षभ ॥ दिशस् तीर्थानि शैलांश् च शृणु मे गदतो नृप ॥ पूर्वं प्राचीं दिशं राजन् राजर्षिगणसेविताम् ॥ रम्यां ते कीर्तयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति ॥ तस्यां देवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत ॥ यत्र तीर्थानि देवानां सुपुण्यानि पृथक् पृथक् ॥ यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता ॥ यज्ञभूमिश् च देवानां शामित्रं च विवस्वतः ॥ तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृतः ॥ शिवं ब्रह्मसरो यत्र सेवितं त्रिदशर्षिभिः ॥ यदर्थं पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः ॥ एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य् एको ऽपि गयां व्रजेत् ॥ महानदी च तत्रैव तथा गयशिरो ऽनघ ॥ यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैर् अक्षय्यकरणो वटः ॥ यत्र दत्तं पितृभ्यो ऽन्नम् अक्षय्यं भवति प्रभो ॥ सा च पुण्यजला यत्र फल्गुनामा महानदी ॥ बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ ॥ विश्वामित्रो ऽभ्यगाद् यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधनः ॥ गङ्गा यत्र नदी पुण्या यस्यास् तीरे भगीरथः ॥ अयजत् तात बहुभिः क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tān sarvān utsukān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ || āśvāsayaṃs tadā dhaumyo bṛhaspatisamo 'bravīt || brāhmaṇānumatān puṇyān āśramān bharatarṣabha || diśas tīrthāni śailāṃś ca śṛṇu me gadato nṛpa || pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājan rājarṣigaṇasevitām || ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti || tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata || yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthak pṛthak || yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā || yajñabhūmiś ca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ || tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ || śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tridaśarṣibhiḥ || yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ || eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet || mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro 'nagha || yatrāsau kīrtyate viprair akṣayyakaraṇo vaṭaḥ || yatra dattaṃ pitṛbhyo 'nnam akṣayyaṃ bhavati prabho || sā ca puṇyajalā yatra phalgunāmā mahānadī || bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha || viśvāmitro 'bhyagād yatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ || gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyās tīre bhagīrathaḥ || ayajat tāta bahubhiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ ||Дхаумья, видя тревожных Пандавов, начинает утешать их и перечисляет восточные святыни: Наймиша, Гомати, земля жертв богов, гора Гая, Брахмасара, Гаяшира, Акшаявата, Фалгу, Каушики, где Вишвамитра обрёл брахманство, и Ганга, на берегу которой Бхагиратха совершал великие жертвы.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Увидев всех Пандавов взволнованными и печальными, Дхаумья, подобный Брихаспати, стал утешать их: “Выслушай, царь, о святых ашрамах, одобренных брахманами, о сторонах света, тиртхах и горах. Сначала я назову тебе восточную сторону, прекрасную, служимую царственными риши. Там находится Наймиша, где расположены святые тиртхи богов, и благодатная Гомати, посещаемая божественными риши; там земля жертв богов и жертвенное место Вивасвата. Там же святая гора Гая, почитаемая царственными риши, и благой Брахмасара, служимый богами и риши. Ради этого древние говорят: пусть будет много сыновей, если хотя бы один пойдёт в Гаю. Там Маханади, Гаяшира и неистощимый ватa, где пища, данная предкам, становится вечной. Там Фалгу, святая река с чистыми водами, и богатая корнями и плодами Каушики, где тапасвин Вишвамитра достиг брахманства. Там святая Ганга, на берегу которой Бхагиратха совершал множество жертв с богатыми дарами”».

Commentary

Дхаумья начинает не с бегства от скорби, а с памяти о местах, где другие уже преображали судьбу. В этом смысл паломничества: идти по следам тех, кто нашёл высшую опору.

Version

3220253c19da · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC