Mahabharata 3.87.1-10

Devanāgarī

धौम्य उवाच
अवन्तिषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि ॥
यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्य् आयतनानि च ॥
प्रियङ्ग्वाम्रवनोपेता वानीरवनमालिनी ॥
प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत ॥
निकेतः ख्यायते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुनेः ॥
जज्ञे धनपतिर् यत्र कुबेरो नरवाहनः ॥
वैडूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवरः शुभः ॥
दिव्यपुष्पफलास् तत्र पादपा हरितच्छदाः ॥
तस्य शैलस्य शिखरे सरस् तत्र च धीमतः ॥
प्रफुल्लनलिनं राजन् देवगन्धर्वसेवितम् ॥
बह्वाश्चर्यं महाराज दृश्यते तत्र पर्वते ॥
पुण्ये स्वर्गोपमे दिव्ये नित्यं देवर्षिसेविते ॥
ह्रदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस् तत्र वै सरित् ॥
विश्वामित्रनदी पारा पुण्या परपुरंजय ॥
यस्यास् तीरे सतां मध्ये ययातिर् नहुषात्मजः ॥
पपात स पुनर् लोकांल् लेभे धर्मान् सनातनान् ॥
तत्र पुण्यह्रदस् तात मैनाकश् चैव पर्वतः ॥
बहुमूलफलो वीर असितो नाम पर्वतः ॥
आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस् तत्र युधिष्ठिर ॥
च्यवनस्याश्रमश् चैव ख्यातः सर्वत्र पाण्डव ॥
तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास् तपसा विभो ॥

Transliteration (IAST)

dhaumya uvāca
avantiṣu pratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi ||
yāni tatra pavitrāṇi puṇyāny āyatanāni ca ||
priyaṅgvāmravanopetā vānīravanamālinī ||
pratyaksrotā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata ||
niketaḥ khyāyate puṇyo yatra viśravaso muneḥ ||
jajñe dhanapatir yatra kubero naravāhanaḥ ||
vaiḍūryaśikharo nāma puṇyo girivaraḥ śubhaḥ ||
divyapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ ||
tasya śailasya śikhare saras tatra ca dhīmataḥ ||
praphullanalinaṃ rājan devagandharvasevitam ||
bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate ||
puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite ||
hradinī puṇyatīrthā ca rājarṣes tatra vai sarit ||
viśvāmitranadī pārā puṇyā parapuraṃjaya ||
yasyās tīre satāṃ madhye yayātir nahuṣātmajaḥ ||
papāta sa punar lokāṃl lebhe dharmān sanātanān ||
tatra puṇyahradas tāta mainākaś caiva parvataḥ ||
bahumūlaphalo vīra asito nāma parvataḥ ||
āśramaḥ kakṣasenasya puṇyas tatra yudhiṣṭhira ||
cyavanasyāśramaś caiva khyātaḥ sarvatra pāṇḍava ||
tatrālpenaiva sidhyanti mānavās tapasā vibho ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

धौम्य उवाच अवन्तिषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि ॥ यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्य् आयतनानि च ॥ प्रियङ्ग्वाम्रवनोपेता वानीरवनमालिनी ॥ प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत ॥ निकेतः ख्यायते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुनेः ॥ जज्ञे धनपतिर् यत्र कुबेरो नरवाहनः ॥ वैडूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवरः शुभः ॥ दिव्यपुष्पफलास् तत्र पादपा हरितच्छदाः ॥ तस्य शैलस्य शिखरे सरस् तत्र च धीमतः ॥ प्रफुल्लनलिनं राजन् देवगन्धर्वसेवितम् ॥ बह्वाश्चर्यं महाराज दृश्यते तत्र पर्वते ॥ पुण्ये स्वर्गोपमे दिव्ये नित्यं देवर्षिसेविते ॥ ह्रदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस् तत्र वै सरित् ॥ विश्वामित्रनदी पारा पुण्या परपुरंजय ॥ यस्यास् तीरे सतां मध्ये ययातिर् नहुषात्मजः ॥ पपात स पुनर् लोकांल् लेभे धर्मान् सनातनान् ॥ तत्र पुण्यह्रदस् तात मैनाकश् चैव पर्वतः ॥ बहुमूलफलो वीर असितो नाम पर्वतः ॥ आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस् तत्र युधिष्ठिर ॥ च्यवनस्याश्रमश् चैव ख्यातः सर्वत्र पाण्डव ॥ तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास् तपसा विभो ॥dhaumya uvāca avantiṣu pratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi || yāni tatra pavitrāṇi puṇyāny āyatanāni ca || priyaṅgvāmravanopetā vānīravanamālinī || pratyaksrotā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata || niketaḥ khyāyate puṇyo yatra viśravaso muneḥ || jajñe dhanapatir yatra kubero naravāhanaḥ || vaiḍūryaśikharo nāma puṇyo girivaraḥ śubhaḥ || divyapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ || tasya śailasya śikhare saras tatra ca dhīmataḥ || praphullanalinaṃ rājan devagandharvasevitam || bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate || puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite || hradinī puṇyatīrthā ca rājarṣes tatra vai sarit || viśvāmitranadī pārā puṇyā parapuraṃjaya || yasyās tīre satāṃ madhye yayātir nahuṣātmajaḥ || papāta sa punar lokāṃl lebhe dharmān sanātanān || tatra puṇyahradas tāta mainākaś caiva parvataḥ || bahumūlaphalo vīra asito nāma parvataḥ || āśramaḥ kakṣasenasya puṇyas tatra yudhiṣṭhira || cyavanasyāśramaś caiva khyātaḥ sarvatra pāṇḍava || tatrālpenaiva sidhyanti mānavās tapasā vibho ||Дхаумья говорит о западной стороне: Нармаде с обратным течением, месте Вишраваса и рождения Куберы, Вайдурьяшикхаре с озером и чудесами, реке Вишвамитры, где Яяти пал и снова обрёл миры, Пуня-храде, Майнаке, Асите, ашрамах Какшасены и Чьяваны.

Translation

Дхаумья сказал: «В западной стороне, в Аванти, я назову тебе святые места и благие обители. Там течёт святая Нармaда, обращённая на запад, окружённая рощами приянгу, манго и ваниры. Там известна святая обитель Вишраваса, где родился Кубера, владыка богатств, ездящий на людях. Есть там благой Вайдурьяшикхара, высшая гора с божественными плодами и цветами; на её вершине — озеро мудреца, полное распустившихся лотосов, служимое богами и гандхарвами. На этой священной, подобной небу горе постоянно видны чудеса. Там святая Храдини и река царственного риши, река Вишвамитры, где Яяти, сын Нахуши, пал среди благих людей, но снова обрёл вечные миры через дхарму. Там святое озеро, гора Майнака, богатая корнями и плодами гора Асита, ашрам Какшасены и знаменитый ашрам Чьяваны; там люди достигают успеха даже малым тапасом».

Commentary

Западный список начинается с мест, где падение не является концом. Судьба Яяти напоминает: возвращение к дхарме возможно, когда человек принимает очищение.

Version

58212ea645e4 · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC