Mahabharata 3.87.11-15

Devanāgarī

जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥
आश्रमः शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्विजगणायुतः ॥
ततः पुण्यतमा राजन् सततं तापसायुता ॥
केतुमाला च मेध्या च गङ्गारण्यं च भूमिप ॥
ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम् ॥
पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम भारत ॥
वैखानसानां सिद्धानाम् ऋषीणाम् आश्रमः प्रियः ॥
अप्य् अत्र संस्तवार्थाय प्रजापतिर् अथो जगौ ॥
पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर ॥
मनसाप्य् अभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ॥
पापाणि विप्रणश्यन्ति नाकपृष्ठे च मोदते ॥

Transliteration (IAST)

jambūmārgo mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām ||
āśramaḥ śāmyatāṃ śreṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ ||
tataḥ puṇyatamā rājan satataṃ tāpasāyutā ||
ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa ||
khyātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ dvijaniṣevitam ||
pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata ||
vaikhānasānāṃ siddhānām ṛṣīṇām āśramaḥ priyaḥ ||
apy atra saṃstavārthāya prajāpatir atho jagau ||
puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara ||
manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ ||
pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca modate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ आश्रमः शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्विजगणायुतः ॥ ततः पुण्यतमा राजन् सततं तापसायुता ॥ केतुमाला च मेध्या च गङ्गारण्यं च भूमिप ॥ ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम् ॥ पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम भारत ॥ वैखानसानां सिद्धानाम् ऋषीणाम् आश्रमः प्रियः ॥ अप्य् अत्र संस्तवार्थाय प्रजापतिर् अथो जगौ ॥ पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर ॥ मनसाप्य् अभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ॥ पापाणि विप्रणश्यन्ति नाकपृष्ठे च मोदते ॥jambūmārgo mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām || āśramaḥ śāmyatāṃ śreṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ || tataḥ puṇyatamā rājan satataṃ tāpasāyutā || ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa || khyātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ dvijaniṣevitam || pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata || vaikhānasānāṃ siddhānām ṛṣīṇām āśramaḥ priyaḥ || apy atra saṃstavārthāya prajāpatir atho jagau || puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara || manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ || pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca modate ||Дхаумья называет Джамбу-маргу, Кетумалу, Медхью, Ганга-аранью, Саиндхава-аранью и Пушкару; о Пушкаре он приводит древний стих Праджапати: одно желание прийти туда уничтожает грехи и даёт радость на небе.

Translation

«Есть там Джамбу-марга — ашрам просветлённых риши, лучший среди мирных мест, полный зверей и птиц. Далее особенно святы Кетумала, чистая Медхья, Ганга-аранья и знаменитая Саиндхава-аранья, служимая дваждырождёнными. Питамаха-сарас, называемый Пушкарой, — любимый ашрам вайкханасов, сиддхов и риши. Ради его прославления Праджапати некогда воспел стих: “У разумного человека, который даже умом желает Пушкар, уничтожаются грехи, и он радуется на небесной вершине”».

Commentary

Пушкара завершает западную сторону силой намерения. Внутренний поворот к святыне уже начинает очищение, если он искренен.

Version

da576d94133e · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC