Mahabharata 3.88.1-12

Devanāgarī

धौम्य उवाच
उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै ॥
तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्य् आयतनानि च ॥
सरस्वती पुण्यवहा ह्रदिनी वनमालिनी ॥
समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव ॥
तत्र पुण्यतमं तीर्थं प्लक्षावतरणं शिवम् ॥
यत्र सारस्वतैर् इष्ट्वा गच्छन्त्य् अवभृथं द्विजाः ॥
पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवम् अग्निशिरो ऽनघ ॥
सहदेवो ऽयजद् यत्र शम्याक्षेपेण भारत ॥
एतस्मिन्न् एव चार्थेयम् इन्द्रगीता युधिष्ठिर ॥
गाथा चरति लोके ऽस्मिन् गीयमाना द्विजातिभिः ॥
अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनाम् अनु ॥
शतं शतसहस्राणि सहस्रशतदक्षिणाः ॥
तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ॥
विंशतिं सप्त चाष्टौ च हयमेधान् उपाहरत् ॥
कामकृद् यो द्विजातीनां श्रुतस् तात मया पुरा ॥
अत्यन्तम् आश्रमः पुण्यः सरकस् तस्य विश्रुतः ॥
सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता ॥
वालखिल्यैर् महाराज यत्रेष्टम् ऋषिभिः पुरा ॥
दृषद्वती पुण्यतमा तत्र ख्याता युधिष्ठिर ॥
तत्र वैवर्ण्यवर्णौ च सुपुण्यौ मनुजाधिप ॥
वेदज्ञौ वेदविदितौ विद्यावेदविदाव् उभौ ॥
यजन्तौ क्रतुभिर् नित्यं पुण्यैर् भरतसत्तम ॥
समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा ॥
विशाखयूपे ऽतप्यन्त तस्मात् पुण्यतमः स वै ॥

Transliteration (IAST)

dhaumya uvāca
udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai ||
tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca ||
sarasvatī puṇyavahā hradinī vanamālinī ||
samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava ||
tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śivam ||
yatra sārasvatair iṣṭvā gacchanty avabhṛthaṃ dvijāḥ ||
puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivam agniśiro 'nagha ||
sahadevo 'yajad yatra śamyākṣepeṇa bhārata ||
etasminn eva cārtheyam indragītā yudhiṣṭhira ||
gāthā carati loke 'smin gīyamānā dvijātibhiḥ ||
agnayaḥ sahadevena ye citā yamunām anu ||
śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ ||
tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ ||
viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhān upāharat ||
kāmakṛd yo dvijātīnāṃ śrutas tāta mayā purā ||
atyantam āśramaḥ puṇyaḥ sarakas tasya viśrutaḥ ||
sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā ||
vālakhilyair mahārāja yatreṣṭam ṛṣibhiḥ purā ||
dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khyātā yudhiṣṭhira ||
tatra vaivarṇyavarṇau ca supuṇyau manujādhipa ||
vedajñau vedaviditau vidyāvedavidāv ubhau ||
yajantau kratubhir nityaṃ puṇyair bharatasattama ||
sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā ||
viśākhayūpe 'tapyanta tasmāt puṇyatamaḥ sa vai ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

धौम्य उवाच उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै ॥ तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्य् आयतनानि च ॥ सरस्वती पुण्यवहा ह्रदिनी वनमालिनी ॥ समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव ॥ तत्र पुण्यतमं तीर्थं प्लक्षावतरणं शिवम् ॥ यत्र सारस्वतैर् इष्ट्वा गच्छन्त्य् अवभृथं द्विजाः ॥ पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवम् अग्निशिरो ऽनघ ॥ सहदेवो ऽयजद् यत्र शम्याक्षेपेण भारत ॥ एतस्मिन्न् एव चार्थेयम् इन्द्रगीता युधिष्ठिर ॥ गाथा चरति लोके ऽस्मिन् गीयमाना द्विजातिभिः ॥ अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनाम् अनु ॥ शतं शतसहस्राणि सहस्रशतदक्षिणाः ॥ तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ॥ विंशतिं सप्त चाष्टौ च हयमेधान् उपाहरत् ॥ कामकृद् यो द्विजातीनां श्रुतस् तात मया पुरा ॥ अत्यन्तम् आश्रमः पुण्यः सरकस् तस्य विश्रुतः ॥ सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता ॥ वालखिल्यैर् महाराज यत्रेष्टम् ऋषिभिः पुरा ॥ दृषद्वती पुण्यतमा तत्र ख्याता युधिष्ठिर ॥ तत्र वैवर्ण्यवर्णौ च सुपुण्यौ मनुजाधिप ॥ वेदज्ञौ वेदविदितौ विद्यावेदविदाव् उभौ ॥ यजन्तौ क्रतुभिर् नित्यं पुण्यैर् भरतसत्तम ॥ समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा ॥ विशाखयूपे ऽतप्यन्त तस्मात् पुण्यतमः स वै ॥dhaumya uvāca udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai || tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca || sarasvatī puṇyavahā hradinī vanamālinī || samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava || tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śivam || yatra sārasvatair iṣṭvā gacchanty avabhṛthaṃ dvijāḥ || puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivam agniśiro 'nagha || sahadevo 'yajad yatra śamyākṣepeṇa bhārata || etasminn eva cārtheyam indragītā yudhiṣṭhira || gāthā carati loke 'smin gīyamānā dvijātibhiḥ || agnayaḥ sahadevena ye citā yamunām anu || śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ || tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ || viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhān upāharat || kāmakṛd yo dvijātīnāṃ śrutas tāta mayā purā || atyantam āśramaḥ puṇyaḥ sarakas tasya viśrutaḥ || sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā || vālakhilyair mahārāja yatreṣṭam ṛṣibhiḥ purā || dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khyātā yudhiṣṭhira || tatra vaivarṇyavarṇau ca supuṇyau manujādhipa || vedajñau vedaviditau vidyāvedavidāv ubhau || yajantau kratubhir nityaṃ puṇyair bharatasattama || sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā || viśākhayūpe 'tapyanta tasmāt puṇyatamaḥ sa vai ||Дхаумья описывает северную сторону: Сарасвати, Ямуна, Плакшаватарана, Агнишира, жертвы Сахадевы, множество огней на Ямуне, ашвамедхи Бхараты, ашрам Сараки, Сарасвати, Дришадвати, Вайварнья и Варна, Вишакхаюпа, где боги совершали тапас.

Translation

Дхаумья сказал: «Теперь, царь-тигр, я назову тебе святыни северной стороны. Там святая, несущая благо Сарасвати, озёрная и украшенная лесами, и великая стремительная Ямуна, уходящая к океану. Там особенно святое место Плакшаватарана, где сарасваты, совершив жертву, идут к омовению завершения. Там благое Агнишира, где Сахадева совершил жертву при броске шамьи; о нём среди дваждырождённых ходит песнь Индры. Сахадева сложил вдоль Ямуны сотни тысяч огней с великими дарами. Там же великий чакравартин Бхарата принёс двадцать семь и восемь конских жертв. Там известен чрезвычайно святой ашрам Сараки, исполнявший желания дваждырождённых. Сарасвати постоянно почитается добрыми людьми; там Валакхильи и риши совершали жертвы. Дришадвати тоже славна как святейшая; там Вайварнья и Варна, знающие Веду и ведомые Ведой, постоянно совершали святые жертвы. На Вишакхаюпе некогда много раз собирались боги с Индрой и Варуной и совершали тапас; поэтому это место особенно свято».

Commentary

Север начинается с рек знания и жертвы. Здесь память о царях и риши показывает, что власть и мудрость должны сходиться в служении дхарме.

Version

80a6e6e8bf59 · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC