Mahabharata 3.88.13-30

Devanāgarī

ऋषिर् महान् महाभागो जमदग्निर् महायशाः ॥
पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्व् अयजताभिभूः ॥
यत्र सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः साक्षात् तम् ऋषिसत्तमम् ॥
स्वं स्वं तोयम् उपादाय परिवार्योपतस्थिरे ॥
अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर् जगौ ॥
इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य वीर्यं महात्मनः ॥
यजमानस्य वै देवाञ् जमदग्नेर् महात्मनः ॥
आगम्य सरितः सर्वा मधुना समतर्पयन् ॥
गन्धर्वयक्षरक्षोभिर् अप्सरोभिश् च शोभितम् ॥
किरातकिंनरावासं शैलं शिखरिणां वरम् ॥
बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारे युधिष्ठिर ॥
पुण्यं तत् ख्यायते राजन् ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥
सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा ॥
पर्वतश् च पुरुर् नाम यत्र जातः पुरूरवाः ॥
भृगुर् यत्र तपस् तेपे महर्षिगणसेवितः ॥
स राजन्न् आश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः ॥
यच् च भूतं भविष्यच् च भवच् च पुरुषर्षभ ॥
नारायणः प्रभुर् विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ॥
तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीम् अनु ॥
आश्रमः ख्यायते पुण्यस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
उष्णतोयवहा गङ्ग शीततोयवहापरा ॥
सुवर्णसिकता राजन् विशालां बदरीम् अनु ॥
ऋषयो यत्र देवाश् च महाभागा महौजसः ॥
प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं विभुम् ॥
यत्र नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ॥
तत्र कृत्स्नं जगत् पार्थ तीर्थान्य् आयतनानि च ॥
तत् पुण्यं तत् परं ब्रह्म तत् तीर्थं तत् तपोवनम् ॥
तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः ॥
आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः ॥
पुण्यानाम् अपि तत् पुण्यं तत्र ते संशयो ऽस्तु मा ॥
एतानि राजन् पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते ॥
कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्य् आयतनानि च ॥
एतानि वसुभिः साध्यैर् आदित्यैर् मरुदश्विभिः ॥
ऋषिभिर् ब्रह्मकल्पैश् च सेवितानि महात्मभिः ॥
चरन् एतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः ॥
भ्रातृभिश् च महाभागैर् उत्कण्ठां विजहिष्यसि ॥

Transliteration (IAST)

ṛṣir mahān mahābhāgo jamadagnir mahāyaśāḥ ||
palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣv ayajatābhibhūḥ ||
yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāt tam ṛṣisattamam ||
svaṃ svaṃ toyam upādāya parivāryopatasthire ||
api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasur jagau ||
imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ ||
yajamānasya vai devāñ jamadagner mahātmanaḥ ||
āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayan ||
gandharvayakṣarakṣobhir apsarobhiś ca śobhitam ||
kirātakiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varam ||
bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāre yudhiṣṭhira ||
puṇyaṃ tat khyāyate rājan brahmarṣigaṇasevitam ||
sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā ||
parvataś ca purur nāma yatra jātaḥ purūravāḥ ||
bhṛgur yatra tapas tepe maharṣigaṇasevitaḥ ||
sa rājann āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ ||
yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha ||
nārāyaṇaḥ prabhur viṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ ||
tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīm anu ||
āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
uṣṇatoyavahā gaṅga śītatoyavahāparā ||
suvarṇasikatā rājan viśālāṃ badarīm anu ||
ṛṣayo yatra devāś ca mahābhāgā mahaujasaḥ ||
prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhum ||
yatra nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ ||
tatra kṛtsnaṃ jagat pārtha tīrthāny āyatanāni ca ||
tat puṇyaṃ tat paraṃ brahma tat tīrthaṃ tat tapovanam ||
tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ ||
ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ ||
puṇyānām api tat puṇyaṃ tatra te saṃśayo 'stu mā ||
etāni rājan puṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate ||
kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthāny āyatanāni ca ||
etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ ||
ṛṣibhir brahmakalpaiś ca sevitāni mahātmabhiḥ ||
caran etāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ ||
bhrātṛbhiś ca mahābhāgair utkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ऋषिर् महान् महाभागो जमदग्निर् महायशाः ॥ पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्व् अयजताभिभूः ॥ यत्र सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः साक्षात् तम् ऋषिसत्तमम् ॥ स्वं स्वं तोयम् उपादाय परिवार्योपतस्थिरे ॥ अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर् जगौ ॥ इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य वीर्यं महात्मनः ॥ यजमानस्य वै देवाञ् जमदग्नेर् महात्मनः ॥ आगम्य सरितः सर्वा मधुना समतर्पयन् ॥ गन्धर्वयक्षरक्षोभिर् अप्सरोभिश् च शोभितम् ॥ किरातकिंनरावासं शैलं शिखरिणां वरम् ॥ बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारे युधिष्ठिर ॥ पुण्यं तत् ख्यायते राजन् ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा ॥ पर्वतश् च पुरुर् नाम यत्र जातः पुरूरवाः ॥ भृगुर् यत्र तपस् तेपे महर्षिगणसेवितः ॥ स राजन्न् आश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः ॥ यच् च भूतं भविष्यच् च भवच् च पुरुषर्षभ ॥ नारायणः प्रभुर् विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ॥ तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीम् अनु ॥ आश्रमः ख्यायते पुण्यस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ उष्णतोयवहा गङ्ग शीततोयवहापरा ॥ सुवर्णसिकता राजन् विशालां बदरीम् अनु ॥ ऋषयो यत्र देवाश् च महाभागा महौजसः ॥ प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं विभुम् ॥ यत्र नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ॥ तत्र कृत्स्नं जगत् पार्थ तीर्थान्य् आयतनानि च ॥ तत् पुण्यं तत् परं ब्रह्म तत् तीर्थं तत् तपोवनम् ॥ तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः ॥ आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ पुण्यानाम् अपि तत् पुण्यं तत्र ते संशयो ऽस्तु मा ॥ एतानि राजन् पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्य् आयतनानि च ॥ एतानि वसुभिः साध्यैर् आदित्यैर् मरुदश्विभिः ॥ ऋषिभिर् ब्रह्मकल्पैश् च सेवितानि महात्मभिः ॥ चरन् एतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः ॥ भ्रातृभिश् च महाभागैर् उत्कण्ठां विजहिष्यसि ॥ṛṣir mahān mahābhāgo jamadagnir mahāyaśāḥ || palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣv ayajatābhibhūḥ || yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāt tam ṛṣisattamam || svaṃ svaṃ toyam upādāya parivāryopatasthire || api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasur jagau || imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ || yajamānasya vai devāñ jamadagner mahātmanaḥ || āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayan || gandharvayakṣarakṣobhir apsarobhiś ca śobhitam || kirātakiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varam || bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāre yudhiṣṭhira || puṇyaṃ tat khyāyate rājan brahmarṣigaṇasevitam || sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā || parvataś ca purur nāma yatra jātaḥ purūravāḥ || bhṛgur yatra tapas tepe maharṣigaṇasevitaḥ || sa rājann āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ || yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha || nārāyaṇaḥ prabhur viṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ || tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīm anu || āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ || uṣṇatoyavahā gaṅga śītatoyavahāparā || suvarṇasikatā rājan viśālāṃ badarīm anu || ṛṣayo yatra devāś ca mahābhāgā mahaujasaḥ || prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhum || yatra nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ || tatra kṛtsnaṃ jagat pārtha tīrthāny āyatanāni ca || tat puṇyaṃ tat paraṃ brahma tat tīrthaṃ tat tapovanam || tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ || ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ || puṇyānām api tat puṇyaṃ tatra te saṃśayo 'stu mā || etāni rājan puṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate || kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthāny āyatanāni ca || etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ || ṛṣibhir brahmakalpaiś ca sevitāni mahātmabhiḥ || caran etāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ || bhrātṛbhiś ca mahābhāgair utkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi ||Дхаумья говорит о Джамадагни в Палашаках, где реки принесли свои воды и мёд богам; затем о Гангадваре, Канакхале, Пурураве, Бхригутунге, Бадари, Нараяне-Пурушоттаме и Мадхусудане; там находится всё святое, и Пандавы, обходя эти места с брахманами и братьями, оставят тоску.

Translation

«В Палашаках великий и славный риши Джамадагни совершал жертву; туда все лучшие реки принесли свои воды и окружили его. Сам Вишвавасу, увидев силу великого, пел стих: “Реки пришли к богам, для которых жертвовал Джамадагни, и насытили их мёдом”. Ганга с силой пробила лучшую из гор у Гангадвары; это место свято и служимо брахмариши. Славны Канакхала Санаткумары, гора Пуру, где родился Пуруравас, и Бхригутунга, где Бхригу совершал тапас. Всё, что было, будет и есть, имеет владыкой Нараяну, Вишну, вечного Пурушоттаму. У его великой славы, близ Вишалы Бадари, известен святой ашрам во всех трёх мирах. Одна Ганга там несёт горячую воду, другая — холодную; песок у Вишалы Бадари золотой. Там риши и боги, великие душой и мощью, постоянно кланяются владыке Нараяне. Где пребывает Бог Нараяна, вечный Параматма, там, Партха, находится весь мир, все тиртхи и все святые места. Это святое место, это высший Брахман, это тиртха и тапована; там божественные риши, сиддхи и подвижники. Где находится изначальный Бог, великий йогин Мадхусудана, там святость даже святых — не сомневайся. Так я назвал тебе святыни, тиртхи и обители земли. Проходя их вместе с лучшими брахманами, с великими братьями, ты оставишь тоску».

Commentary

Бадари раскрывает итог всех направлений: где пребывает Нараяна, там собраны все тиртхи. Паломничество завершает поиск не местом как таковым, а присутствием Верховного Господа.

Version

42ab4f6079cd · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC