Mahabharata 3.91.1-16

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः ॥
अभिगम्य तदा राजन्न् इदं वचनम् अब्रुवन् ॥
राजंस् तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह ॥
देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना ॥
अस्मान् अपि महाराज नेतुम् अर्हसि पाण्डव ॥
अस्माभिर् हि न शक्यानि त्वद् ऋते तानि कौरव ॥
श्वापदैर् उपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ॥
अगम्यानि नरैर् अल्पैस् तीर्थानि मनुजेश्वर ॥
भवन्तो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा ॥
भवद्भिः पालिताः शूरैर् गच्छेम वयम् अप्य् उत ॥
भवत्प्रसादाद् धि वयं प्राप्नुयाम फलं शुभम् ॥
तीर्थानां पृथिवीपाल व्रतानां च विशां पते ॥
तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास् तीर्थपरिप्लुताः ॥
भवेम धूतपाप्मानस् तीर्थसंदर्शनान् नृप ॥
भवान् अपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत ॥
अष्टकस्य च राजर्षेर् लोमपादस्य चैव ह ॥
भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव ॥
ध्रुवं प्राप्स्यसि दुष्प्रापांल् लोकांस् तीर्थपरिप्लुतः ॥
प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश् च पर्वतान् ॥
गङ्गाद्याः सरितश् चैव प्लक्षादींश् च वनस्पतीन् ॥
त्वया सह महीपाल द्रष्टुम् इच्छामहे वयम् ॥
यदि ते ब्राह्मणेष्व् अस्ति का चित् प्रीतिर् जनाधिप ॥
कुरु क्षिप्रं वचो ऽस्माकं ततः श्रेयो ऽभिपत्स्यसे ॥
तीर्थानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा ॥
अनुकीर्णानि रक्षोभिस् तेभ्यो नस् त्रातुम् अर्हसि ॥
तीर्थान्य् उक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ॥
यान्य् उवाच च देवर्षिर् लोमशः सुमहातपाः ॥
विधिवत् तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप ॥
धूतपाप्मा सहास्माभिर् लोमशेन च पालितः ॥
स तथा पूज्यमानस् तैर् हर्षाद् अश्रुपरिप्लुतः ॥
भीमसेनादिभिर् वीरैर् भ्रातृभिः परिवारितः ॥
बाढम् इत्य् अब्रवीत् सर्वांस् तान् ऋषीन् पाण्डवर्षभः ॥
लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम् ॥
ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी ॥
द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ ||
abhigamya tadā rājann idaṃ vacanam abruvan ||
rājaṃs tīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha ||
devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā ||
asmān api mahārāja netum arhasi pāṇḍava ||
asmābhir hi na śakyāni tvad ṛte tāni kaurava ||
śvāpadair upasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca ||
agamyāni narair alpais tīrthāni manujeśvara ||
bhavanto bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā ||
bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrair gacchema vayam apy uta ||
bhavatprasādād dhi vayaṃ prāpnuyāma phalaṃ śubham ||
tīrthānāṃ pṛthivīpāla vratānāṃ ca viśāṃ pate ||
tava vīryaparitrātāḥ śuddhās tīrthapariplutāḥ ||
bhavema dhūtapāpmānas tīrthasaṃdarśanān nṛpa ||
bhavān api narendrasya kārtavīryasya bhārata ||
aṣṭakasya ca rājarṣer lomapādasya caiva ha ||
bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva ||
dhruvaṃ prāpsyasi duṣprāpāṃl lokāṃs tīrthapariplutaḥ ||
prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃś ca parvatān ||
gaṅgādyāḥ saritaś caiva plakṣādīṃś ca vanaspatīn ||
tvayā saha mahīpāla draṣṭum icchāmahe vayam ||
yadi te brāhmaṇeṣv asti kā cit prītir janādhipa ||
kuru kṣipraṃ vaco 'smākaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase ||
tīrthāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā ||
anukīrṇāni rakṣobhis tebhyo nas trātum arhasi ||
tīrthāny uktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā ||
yāny uvāca ca devarṣir lomaśaḥ sumahātapāḥ ||
vidhivat tāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa ||
dhūtapāpmā sahāsmābhir lomaśena ca pālitaḥ ||
sa tathā pūjyamānas tair harṣād aśrupariplutaḥ ||
bhīmasenādibhir vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ ||
bāḍham ity abravīt sarvāṃs tān ṛṣīn pāṇḍavarṣabhaḥ ||
lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam ||
tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī ||
draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः ॥ अभिगम्य तदा राजन्न् इदं वचनम् अब्रुवन् ॥ राजंस् तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह ॥ देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना ॥ अस्मान् अपि महाराज नेतुम् अर्हसि पाण्डव ॥ अस्माभिर् हि न शक्यानि त्वद् ऋते तानि कौरव ॥ श्वापदैर् उपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ॥ अगम्यानि नरैर् अल्पैस् तीर्थानि मनुजेश्वर ॥ भवन्तो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा ॥ भवद्भिः पालिताः शूरैर् गच्छेम वयम् अप्य् उत ॥ भवत्प्रसादाद् धि वयं प्राप्नुयाम फलं शुभम् ॥ तीर्थानां पृथिवीपाल व्रतानां च विशां पते ॥ तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास् तीर्थपरिप्लुताः ॥ भवेम धूतपाप्मानस् तीर्थसंदर्शनान् नृप ॥ भवान् अपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत ॥ अष्टकस्य च राजर्षेर् लोमपादस्य चैव ह ॥ भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव ॥ ध्रुवं प्राप्स्यसि दुष्प्रापांल् लोकांस् तीर्थपरिप्लुतः ॥ प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश् च पर्वतान् ॥ गङ्गाद्याः सरितश् चैव प्लक्षादींश् च वनस्पतीन् ॥ त्वया सह महीपाल द्रष्टुम् इच्छामहे वयम् ॥ यदि ते ब्राह्मणेष्व् अस्ति का चित् प्रीतिर् जनाधिप ॥ कुरु क्षिप्रं वचो ऽस्माकं ततः श्रेयो ऽभिपत्स्यसे ॥ तीर्थानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा ॥ अनुकीर्णानि रक्षोभिस् तेभ्यो नस् त्रातुम् अर्हसि ॥ तीर्थान्य् उक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ॥ यान्य् उवाच च देवर्षिर् लोमशः सुमहातपाः ॥ विधिवत् तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप ॥ धूतपाप्मा सहास्माभिर् लोमशेन च पालितः ॥ स तथा पूज्यमानस् तैर् हर्षाद् अश्रुपरिप्लुतः ॥ भीमसेनादिभिर् वीरैर् भ्रातृभिः परिवारितः ॥ बाढम् इत्य् अब्रवीत् सर्वांस् तान् ऋषीन् पाण्डवर्षभः ॥ लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम् ॥ ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी ॥ द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ || abhigamya tadā rājann idaṃ vacanam abruvan || rājaṃs tīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha || devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā || asmān api mahārāja netum arhasi pāṇḍava || asmābhir hi na śakyāni tvad ṛte tāni kaurava || śvāpadair upasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca || agamyāni narair alpais tīrthāni manujeśvara || bhavanto bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā || bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrair gacchema vayam apy uta || bhavatprasādād dhi vayaṃ prāpnuyāma phalaṃ śubham || tīrthānāṃ pṛthivīpāla vratānāṃ ca viśāṃ pate || tava vīryaparitrātāḥ śuddhās tīrthapariplutāḥ || bhavema dhūtapāpmānas tīrthasaṃdarśanān nṛpa || bhavān api narendrasya kārtavīryasya bhārata || aṣṭakasya ca rājarṣer lomapādasya caiva ha || bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva || dhruvaṃ prāpsyasi duṣprāpāṃl lokāṃs tīrthapariplutaḥ || prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃś ca parvatān || gaṅgādyāḥ saritaś caiva plakṣādīṃś ca vanaspatīn || tvayā saha mahīpāla draṣṭum icchāmahe vayam || yadi te brāhmaṇeṣv asti kā cit prītir janādhipa || kuru kṣipraṃ vaco 'smākaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase || tīrthāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā || anukīrṇāni rakṣobhis tebhyo nas trātum arhasi || tīrthāny uktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā || yāny uvāca ca devarṣir lomaśaḥ sumahātapāḥ || vidhivat tāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa || dhūtapāpmā sahāsmābhir lomaśena ca pālitaḥ || sa tathā pūjyamānas tair harṣād aśrupariplutaḥ || bhīmasenādibhir vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || bāḍham ity abravīt sarvāṃs tān ṛṣīn pāṇḍavarṣabhaḥ || lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam || tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī || draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe ||Лесные брахманы просят Юдхиштхиру взять их в паломничество вместе с братьями и Ломашей, потому что тиртхи опасны, труднодоступны и полны зверей и ракшасов; под защитой Пандавов они надеются получить плод святынь и обетов; Юдхиштхира, окружённый братьями, со слезами радости соглашается и решает идти с Драупади.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Когда сын Кунти собрался идти, лесные брахманы подошли к нему и сказали: “Царь, ты отправляешься к святым тиртхам вместе с братьями и великим божественным риши Ломашей. Возьми и нас, Пандава. Без тебя, Кауравья, мы не сможем пройти эти места: они трудны, неровны, полны диких зверей и недоступны для малочисленных людей. Вы, братья, храбры и всегда лучшие лучники; под вашей защитой и мы пойдём. По твоей милости, владыка земли, мы получим благой плод тиртх и обетов. Сохранённые твоей силой, очищенные омовениями в святынях, мы станем свободны от грехов. И ты, о Бхарата, омывшись в тиртхах, достигнешь труднодостижимых миров, как Картавирья, Аштака, Ломапада и всемирный владыка Бхарата. Мы хотим вместе с тобой увидеть Прабхасу и другие тиртхи, Махендру и другие горы, Гангу и другие реки, плакшу и иные священные деревья. Если у тебя есть любовь к брахманам, исполни нашу просьбу, и ты обретёшь благо. Тиртхи, о могучерукий, часто полны ракшасов, мешающих тапасу; защити нас от них. Обойди по правилу все места, названные Дхаумьей, мудрым Нарадой и сияющим Ломашей, и, очищенный от грехов, иди вместе с нами под защитой Ломаши”. Почтённый ими так, окружённый героями-братьями во главе с Бхимасеной, лучший из Пандавов наполнился слезами радости и сказал всем риши: “Да будет так”. Получив согласие Ломаши и своего жреца Дхаумьи, владеющий собой сын Панду вместе с братьями и безупречной Драупади устремил ум к уходу».

Commentary

Юдхиштхира принимает паломничество как служение. Он идёт не ради личной заслуги, а как защитник тех, кто ищет очищения.

Version

3996cd1372d2 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC