Mahabharata 3.91.17-28

Devanāgarī

अथ व्यासो महाभागस् तथा नारदपर्वतौ ॥
काम्यके पाण्डवं द्रष्टुं समाजग्मुर् मनीषिणः ॥
तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे यथाविधि ॥
सत्कृतास् ते महाभागा युधिष्ठिरम् अथाब्रुवन् ॥
युधिष्ठिर यमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम् ॥
मनसा कृतशौचा वै शुद्धास् तीर्थानि गच्छत ॥
शरीरनियमं ह्य् आहुर् ब्राह्मणा मानुषं व्रतम् ॥
मनोविशुद्धां बुद्धिं च दैवम् आहुर् व्रतं द्विजाः ॥
मनो ह्य् अदुष्टं शूराणां पर्याप्तं वै नराधिप ॥
मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास् तीर्थानि गच्छत ॥
ते यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियमव्रतैः ॥
दैवं व्रतं समास्थाय यथोक्तं फलम् आप्स्यथ ॥
ते तथेति प्रतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः ॥
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर् दिव्यमानुषैः ॥
लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस्य च ॥
नारदस्य च राजेन्द्र देवर्षेः पर्वतस्य च ॥
धौम्येन सहिता वीरास् तथान्यैर् वनवासिभिः ॥
मार्गशीर्ष्याम् अतीतायां पुष्येण प्रययुस् ततः ॥
कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः ॥
अभेद्यैः कवचैर् युक्तास् तीर्थान्य् अन्वचरंस् तदा ॥
इन्द्रसेनादिभिर् भृत्यै रथैः परिचतुर्दशैः ॥
महानसव्यापृतैश् च तथान्यैः परिचारकैः ॥
सायुधा बद्धनिष्ट्रिंशास् तूणवन्तः समार्गणाः ॥
प्राङ्मुखाः प्रययुर् वीराः पाण्डवा जनमेजय ॥

Transliteration (IAST)

atha vyāso mahābhāgas tathā nāradaparvatau ||
kāmyake pāṇḍavaṃ draṣṭuṃ samājagmur manīṣiṇaḥ ||
teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi ||
satkṛtās te mahābhāgā yudhiṣṭhiram athābruvan ||
yudhiṣṭhira yamau bhīma manasā kurutārjavam ||
manasā kṛtaśaucā vai śuddhās tīrthāni gacchata ||
śarīraniyamaṃ hy āhur brāhmaṇā mānuṣaṃ vratam ||
manoviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivam āhur vrataṃ dvijāḥ ||
mano hy aduṣṭaṃ śūrāṇāṃ paryāptaṃ vai narādhipa ||
maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhās tīrthāni gacchata ||
te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyamavrataiḥ ||
daivaṃ vrataṃ samāsthāya yathoktaṃ phalam āpsyatha ||
te tatheti pratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ ||
kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhir divyamānuṣaiḥ ||
lomaśasyopasaṃgṛhya pādau dvaipāyanasya ca ||
nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca ||
dhaumyena sahitā vīrās tathānyair vanavāsibhiḥ ||
mārgaśīrṣyām atītāyāṃ puṣyeṇa prayayus tataḥ ||
kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ ||
abhedyaiḥ kavacair yuktās tīrthāny anvacaraṃs tadā ||
indrasenādibhir bhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ ||
mahānasavyāpṛtaiś ca tathānyaiḥ paricārakaiḥ ||
sāyudhā baddhaniṣṭriṃśās tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ ||
prāṅmukhāḥ prayayur vīrāḥ pāṇḍavā janamejaya ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अथ व्यासो महाभागस् तथा नारदपर्वतौ ॥ काम्यके पाण्डवं द्रष्टुं समाजग्मुर् मनीषिणः ॥ तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे यथाविधि ॥ सत्कृतास् ते महाभागा युधिष्ठिरम् अथाब्रुवन् ॥ युधिष्ठिर यमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम् ॥ मनसा कृतशौचा वै शुद्धास् तीर्थानि गच्छत ॥ शरीरनियमं ह्य् आहुर् ब्राह्मणा मानुषं व्रतम् ॥ मनोविशुद्धां बुद्धिं च दैवम् आहुर् व्रतं द्विजाः ॥ मनो ह्य् अदुष्टं शूराणां पर्याप्तं वै नराधिप ॥ मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास् तीर्थानि गच्छत ॥ ते यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियमव्रतैः ॥ दैवं व्रतं समास्थाय यथोक्तं फलम् आप्स्यथ ॥ ते तथेति प्रतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः ॥ कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर् दिव्यमानुषैः ॥ लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस्य च ॥ नारदस्य च राजेन्द्र देवर्षेः पर्वतस्य च ॥ धौम्येन सहिता वीरास् तथान्यैर् वनवासिभिः ॥ मार्गशीर्ष्याम् अतीतायां पुष्येण प्रययुस् ततः ॥ कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः ॥ अभेद्यैः कवचैर् युक्तास् तीर्थान्य् अन्वचरंस् तदा ॥ इन्द्रसेनादिभिर् भृत्यै रथैः परिचतुर्दशैः ॥ महानसव्यापृतैश् च तथान्यैः परिचारकैः ॥ सायुधा बद्धनिष्ट्रिंशास् तूणवन्तः समार्गणाः ॥ प्राङ्मुखाः प्रययुर् वीराः पाण्डवा जनमेजय ॥atha vyāso mahābhāgas tathā nāradaparvatau || kāmyake pāṇḍavaṃ draṣṭuṃ samājagmur manīṣiṇaḥ || teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi || satkṛtās te mahābhāgā yudhiṣṭhiram athābruvan || yudhiṣṭhira yamau bhīma manasā kurutārjavam || manasā kṛtaśaucā vai śuddhās tīrthāni gacchata || śarīraniyamaṃ hy āhur brāhmaṇā mānuṣaṃ vratam || manoviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivam āhur vrataṃ dvijāḥ || mano hy aduṣṭaṃ śūrāṇāṃ paryāptaṃ vai narādhipa || maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhās tīrthāni gacchata || te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyamavrataiḥ || daivaṃ vrataṃ samāsthāya yathoktaṃ phalam āpsyatha || te tatheti pratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ || kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhir divyamānuṣaiḥ || lomaśasyopasaṃgṛhya pādau dvaipāyanasya ca || nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca || dhaumyena sahitā vīrās tathānyair vanavāsibhiḥ || mārgaśīrṣyām atītāyāṃ puṣyeṇa prayayus tataḥ || kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ || abhedyaiḥ kavacair yuktās tīrthāny anvacaraṃs tadā || indrasenādibhir bhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ || mahānasavyāpṛtaiś ca tathānyaiḥ paricārakaiḥ || sāyudhā baddhaniṣṭriṃśās tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ || prāṅmukhāḥ prayayur vīrāḥ pāṇḍavā janamejaya ||В Камьяку приходят Вьяса, Нарада и Парвата; они почитаются Юдхиштхирой и наставляют Пандавов очистить ум, потому что телесный обет человеческий, а чистота ума божественная; Пандавы принимают обет, получают благословения, касаются стоп Ломаши, Вьясы, Нарады и Парваты, надевают власяницы, шкуры, доспехи, берут оружие и с Дхаумьей, лесными брахманами и слугами выступают на восток.

Translation

Затем в Камьяку к Пандаве пришли великий Вьяса, Нарада и Парвата. Юдхиштхира почтил их как должно, и они, принятые с уважением, сказали: “Юдхиштхира, близнецы, Бхима, сделайте ум прямым. Чистые умом, идите к тиртхам. Брахманы называют телесное самообуздание человеческим обетом, а чистый ум и чистую мысль — божественным обетом. Для героев, царь, достаточно незлобного ума; утвердившись в дружественном сознании, очищенные, идите к святыням. Чистые внутренне и соблюдающие телесные обеты, приняв божественный обет, вы получите обещанный плод”. Пандавы вместе с Кришной ответили: “Так и будет”. Риши, божественные и человеческие, совершили для них благословительные обряды. Герои коснулись стоп Ломаши, Двайпаяны, божественного риши Нарады и Парваты. Затем, вместе с Дхаумьей и другими лесными брахманами, после месяца Маргаширши, под созвездием Пушья, они выступили. Они взяли жёсткие подстилки, носили лыко, шкуры и спутанные волосы, были в непробиваемых доспехах; с Индрасеной и другими слугами, четырнадцатью колесницами, кухонными служителями и прочими помощниками, вооружённые, с мечами у пояса, колчанами и стрелами, герои-Пандавы пошли на восток».

Commentary

Перед дорогой риши ставят главное условие: не место очищает кривой ум, а чистый ум раскрывает силу места. Паломничество начинается внутри.

Version

920b777f4c17 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC