Mahabharata 3.90.18-24

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
गमने कृतबुद्धिं तं पाण्डवं लोमशो ऽब्रवीत् ॥
लघुर् भव महाराज लघुः स्वैरं गमिष्यसि ॥
युधिष्ठिर उवाच
बिक्षाभुजो निवर्तन्तां ब्राह्मणा यतयश् च ये ॥
ये चाप्य् अनुगताः पौरा राजभक्तिपुरस्कृताः ॥
धृतराष्ट्रं महाराजम् अभिगच्छन्तु चैव ते ॥
स दास्यति यथाकालम् उचिता यस्य या भृतिः ॥
स चेद् यथोचितां वृत्तिं न दद्यान् मनुजेश्वरः ॥
अस्मत्प्रियहितार्थाय पाञ्चाल्यो वः प्रदास्यति ॥
वैशंपायन उवाच
ततो भूयिष्ठशः पौरा गुरुभारसमाहिताः ॥
विप्राश् च यतयो युक्ता जग्मुर् नागपुरं प्रति ॥
तान् सर्वान् धर्मराजस्य प्रेम्णा राजाम्बिकासुतः ॥
प्रतिजग्राह विधिवद् धनैश् च समतर्पयत् ॥
ततः कुन्तीसुतो राजा लघुभिर् ब्राह्मणैः सह ॥
लोमशेन च सुप्रीतस् त्रिरात्रं काम्यके ऽवसत् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
gamane kṛtabuddhiṃ taṃ pāṇḍavaṃ lomaśo 'bravīt ||
laghur bhava mahārāja laghuḥ svairaṃ gamiṣyasi ||
yudhiṣṭhira uvāca
bikṣābhujo nivartantāṃ brāhmaṇā yatayaś ca ye ||
ye cāpy anugatāḥ paurā rājabhaktipuraskṛtāḥ ||
dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam abhigacchantu caiva te ||
sa dāsyati yathākālam ucitā yasya yā bhṛtiḥ ||
sa ced yathocitāṃ vṛttiṃ na dadyān manujeśvaraḥ ||
asmatpriyahitārthāya pāñcālyo vaḥ pradāsyati ||
vaiśaṃpāyana uvāca
tato bhūyiṣṭhaśaḥ paurā gurubhārasamāhitāḥ ||
viprāś ca yatayo yuktā jagmur nāgapuraṃ prati ||
tān sarvān dharmarājasya premṇā rājāmbikāsutaḥ ||
pratijagrāha vidhivad dhanaiś ca samatarpayat ||
tataḥ kuntīsuto rājā laghubhir brāhmaṇaiḥ saha ||
lomaśena ca suprītas trirātraṃ kāmyake 'vasat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच गमने कृतबुद्धिं तं पाण्डवं लोमशो ऽब्रवीत् ॥ लघुर् भव महाराज लघुः स्वैरं गमिष्यसि ॥ युधिष्ठिर उवाच बिक्षाभुजो निवर्तन्तां ब्राह्मणा यतयश् च ये ॥ ये चाप्य् अनुगताः पौरा राजभक्तिपुरस्कृताः ॥ धृतराष्ट्रं महाराजम् अभिगच्छन्तु चैव ते ॥ स दास्यति यथाकालम् उचिता यस्य या भृतिः ॥ स चेद् यथोचितां वृत्तिं न दद्यान् मनुजेश्वरः ॥ अस्मत्प्रियहितार्थाय पाञ्चाल्यो वः प्रदास्यति ॥ वैशंपायन उवाच ततो भूयिष्ठशः पौरा गुरुभारसमाहिताः ॥ विप्राश् च यतयो युक्ता जग्मुर् नागपुरं प्रति ॥ तान् सर्वान् धर्मराजस्य प्रेम्णा राजाम्बिकासुतः ॥ प्रतिजग्राह विधिवद् धनैश् च समतर्पयत् ॥ ततः कुन्तीसुतो राजा लघुभिर् ब्राह्मणैः सह ॥ लोमशेन च सुप्रीतस् त्रिरात्रं काम्यके ऽवसत् ॥vaiśaṃpāyana uvāca gamane kṛtabuddhiṃ taṃ pāṇḍavaṃ lomaśo 'bravīt || laghur bhava mahārāja laghuḥ svairaṃ gamiṣyasi || yudhiṣṭhira uvāca bikṣābhujo nivartantāṃ brāhmaṇā yatayaś ca ye || ye cāpy anugatāḥ paurā rājabhaktipuraskṛtāḥ || dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam abhigacchantu caiva te || sa dāsyati yathākālam ucitā yasya yā bhṛtiḥ || sa ced yathocitāṃ vṛttiṃ na dadyān manujeśvaraḥ || asmatpriyahitārthāya pāñcālyo vaḥ pradāsyati || vaiśaṃpāyana uvāca tato bhūyiṣṭhaśaḥ paurā gurubhārasamāhitāḥ || viprāś ca yatayo yuktā jagmur nāgapuraṃ prati || tān sarvān dharmarājasya premṇā rājāmbikāsutaḥ || pratijagrāha vidhivad dhanaiś ca samatarpayat || tataḥ kuntīsuto rājā laghubhir brāhmaṇaiḥ saha || lomaśena ca suprītas trirātraṃ kāmyake 'vasat ||Ломаша велит Юдхиштхире стать лёгким для свободного пути; Юдхиштхира распоряжается, чтобы брахманы, яти и горожане, не способные переносить голод, жажду, дорогу, холод и трудности, вернулись к Дхритараштре, который даст им содержание, а если нет, то Панчалы; большинство горожан, тяжело нагруженные, и некоторые брахманы и яти уходят в Нагашахру, где Дхритараштра принимает их и одаряет; Юдхиштхира остаётся в Камьяке три ночи с лёгкими брахманами и Ломашей.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Когда Пандава решил идти, Ломаша сказал ему: “Стань лёгким, великий царь; лёгким ты сможешь идти свободно”. Юдхиштхира сказал: “Пусть вернутся те брахманы и яти, кто живёт подаянием, и те горожане, кто пришёл из преданности царю. Пусть они идут к великому царю Дхритараштре: он даст каждому положенное содержание в своё время. Если же владыка людей не даст должного содержания, ради нашей любви и пользы вам даст его царь Панчалов”. Тогда большинство горожан, обременённых тяжёлой ношей, а также брахманы и усердные яти отправились к Нагашахре. Сын Амбики, царь, принял их всех ради любви к Дхармарадже как должно и насытил богатством. А царь, сын Кунти, с лёгкими брахманами и довольным Ломашей провёл в Камьяке три ночи».

Commentary

Перед святым путём Юдхиштхира заботится о тех, кто не сможет идти. Настоящая отречённость не бросает зависимых людей, а устраивает их жизнь прежде, чем продолжить свой обет.

Version

7ebbd3122fbd · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC