Mahabharata 3.93.1-8

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ते तथा सहिता वीरा वसन्तस् तत्र तत्र ह ॥
क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यम् आगताः ॥
ततस् तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप ॥
कृताभिषेकाः प्रददुर् गाश् च वित्तं च भारत ॥
तत्र देवान् पितॄन् विप्रांस् तर्पयित्वा पुनः पुनः ॥
कन्यातीर्थे ऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च कौरवाः ॥
वालकोट्यां वृषप्रस्थे गिराव् उष्य च पाण्डवाः ॥
बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वे ऽभिषेचनम् ॥
प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते ॥
ऊषुर् आप्लुत्य गात्राणि तपश् चातस्थुर् उत्तमम् ॥
गङ्गायमुनयोश् चैव संगमे सत्यसंगराः ॥
विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर् वसु ॥
तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः ॥
जग्मुः पाण्डुसुता राजन् ब्राह्मणैः सह भारत ॥
तत्र ते न्यवसन् वीरास् तपश् चातस्थुर् उत्तमम् ॥
संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
te tathā sahitā vīrā vasantas tatra tatra ha ||
krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyam āgatāḥ ||
tatas tīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa ||
kṛtābhiṣekāḥ pradadur gāś ca vittaṃ ca bhārata ||
tatra devān pitṝn viprāṃs tarpayitvā punaḥ punaḥ ||
kanyātīrthe 'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ ||
vālakoṭyāṃ vṛṣaprasthe girāv uṣya ca pāṇḍavāḥ ||
bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve 'bhiṣecanam ||
prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate ||
ūṣur āplutya gātrāṇi tapaś cātasthur uttamam ||
gaṅgāyamunayoś caiva saṃgame satyasaṃgarāḥ ||
vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadur vasu ||
tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ ||
jagmuḥ pāṇḍusutā rājan brāhmaṇaiḥ saha bhārata ||
tatra te nyavasan vīrās tapaś cātasthur uttamam ||
saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ते तथा सहिता वीरा वसन्तस् तत्र तत्र ह ॥ क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यम् आगताः ॥ ततस् तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप ॥ कृताभिषेकाः प्रददुर् गाश् च वित्तं च भारत ॥ तत्र देवान् पितॄन् विप्रांस् तर्पयित्वा पुनः पुनः ॥ कन्यातीर्थे ऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च कौरवाः ॥ वालकोट्यां वृषप्रस्थे गिराव् उष्य च पाण्डवाः ॥ बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वे ऽभिषेचनम् ॥ प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते ॥ ऊषुर् आप्लुत्य गात्राणि तपश् चातस्थुर् उत्तमम् ॥ गङ्गायमुनयोश् चैव संगमे सत्यसंगराः ॥ विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर् वसु ॥ तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः ॥ जग्मुः पाण्डुसुता राजन् ब्राह्मणैः सह भारत ॥ तत्र ते न्यवसन् वीरास् तपश् चातस्थुर् उत्तमम् ॥ संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान् ॥vaiśaṃpāyana uvāca te tathā sahitā vīrā vasantas tatra tatra ha || krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyam āgatāḥ || tatas tīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa || kṛtābhiṣekāḥ pradadur gāś ca vittaṃ ca bhārata || tatra devān pitṝn viprāṃs tarpayitvā punaḥ punaḥ || kanyātīrthe 'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ || vālakoṭyāṃ vṛṣaprasthe girāv uṣya ca pāṇḍavāḥ || bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve 'bhiṣecanam || prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate || ūṣur āplutya gātrāṇi tapaś cātasthur uttamam || gaṅgāyamunayoś caiva saṃgame satyasaṃgarāḥ || vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadur vasu || tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ || jagmuḥ pāṇḍusutā rājan brāhmaṇaiḥ saha bhārata || tatra te nyavasan vīrās tapaś cātasthur uttamam || saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān ||Пандавы, останавливаясь в разных местах, приходят в Наймишаранью; в тиртхах Гомати они омываются, дарят коров и богатство, насыщают богов, предков и брахманов; затем посещают Канья-тиртху, Ашва-тиртху, Гавам-тиртху, Валакоти, Вришапрастху, Бахуду, Праягу, слияние Ганги и Ямуны и веди Праджапати, где совершают тапас и постоянно насыщают брахманов лесным подношением.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Так эти герои, пребывая то здесь, то там, постепенно пришли, владыка земли, в Наймишаранью. В святых тиртхах Гомати Пандавы совершили омовения и дарили коров и богатство. Там, снова и снова насыщая богов, предков и брахманов, Кауравы посетили Канья-тиртху, Ашва-тиртху и Гавам-тиртху. Пожив на горе Валакоти, во Вришапрастхе, они все совершили омовение в Бахуде. В Праяге, месте жертв богов, они, омыв тела, пребывали и совершали высший тапас. На слиянии Ганги и Ямуны, верные истине, свободные от грехов и великие душой, они дали богатство брахманам. Затем сыновья Панду вместе с брахманами пришли к веди Праджапати, посещаемой подвижниками. Там герои жили и совершали великий тапас, постоянно насыщая дваждырождённых лесным подношением».

Commentary

Паломничество Пандавов не сводится к посещению мест: они омываются, дают, кормят, слушают и служат. Так внешняя дорога становится практикой сердца.

Version

e6da57734c93 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC