Mahabharata 3.93.9-27

Devanāgarī

ततो महीधरं जग्मुर् धर्मज्ञेनाभिसत्कृतम् ॥
राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमद्युते ॥
सरो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी ॥
ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत् तीर्थं ब्रह्मसरोत्तमम् ॥
अगस्त्यो भगवान् यत्र गतो वैवस्वतं प्रति ॥
उवास च स्वयं यत्र धर्मो राजन् सनातनः ॥
सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशां पते ॥
यत्र संनिहितो नित्यं महादेवः पिनाकधृक् ॥
तत्र ते पाण्डवा वीराश् चातुर्मास्यैस् तदेजिरे ॥
ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान् ॥
ब्राह्मणास् तत्र शतशः समाजग्मुस् तपोधनाः ॥
चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा ॥
तत्र विद्यातपोनित्या ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
कथाः प्रचक्रिरे पुण्याः सदसिस्था महात्मनाम् ॥
तत्र विद्याव्रतस्नातः कौमारं व्रतम् आस्थितः ॥
शमठो ऽकथयद् राजन्न् आमूर्तरयसं गयम् ॥
अमूर्तरयसः पुत्रो गयो राजर्षिसत्तमः ॥
पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मे शृणु भारत ॥
यस्य यज्ञो बभूवेह बह्वन्नो बहुदक्षिणः ॥
यत्रान्नपर्वता राजञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
घृतकुल्याश् च दध्नश् च नद्यो बहुशतास् तथा ॥
व्यञ्जनानां प्रवाहाश् च महार्हाणां सहस्रशः ॥
अहन्य् अहनि चाप्य् एतद् याचतां संप्रदीयते ॥
अन्यत् तु ब्राह्मणा राजन् भुञ्जते ऽन्नं सुसंस्कृतम् ॥
तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्मघोषो दिवं गतः ॥
न स्म प्रज्ञायते किं चिद् ब्रह्मशब्देन भारत ॥
पुण्येन चरता राजन् भूर् दिशः खं नभस् तथा ॥
आपूर्णम् आसीच् छब्देन तद् अप्य् आसीन् महाद्भुतम् ॥
तत्र स्म गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ ॥
अन्नपानैः शुभैस् तृप्ता देशे देशे सुवर्चसः ॥
गयस्य यज्ञे के त्व् अद्य प्राणिनो भोक्तुम् ईप्सवः ॥
यत्र भोजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः ॥
न स्म पूर्वे जनाश् चक्रुर् न करिष्यन्ति चापरे ॥
गयो यद् अकरोद् यज्ञे राजर्षिर् अमितद्युतिः ॥
कथं नु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः ॥
पुनः शक्ष्यन्त्य् उपादातुम् अन्यैर् दत्तानि कानि चित् ॥
एवंविधाः सुबहवस् तस्य यज्ञे महात्मनः ॥
बभूवुर् अस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन ॥

Transliteration (IAST)

tato mahīdharaṃ jagmur dharmajñenābhisatkṛtam ||
rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupamadyute ||
saro gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī ||
ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tat tīrthaṃ brahmasarottamam ||
agastyo bhagavān yatra gato vaivasvataṃ prati ||
uvāsa ca svayaṃ yatra dharmo rājan sanātanaḥ ||
sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedo viśāṃ pate ||
yatra saṃnihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk ||
tatra te pāṇḍavā vīrāś cāturmāsyais tadejire ||
ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavaṭo mahān ||
brāhmaṇās tatra śataśaḥ samājagmus tapodhanāḥ ||
cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā ||
tatra vidyātaponityā brāhmaṇā vedapāragāḥ ||
kathāḥ pracakrire puṇyāḥ sadasisthā mahātmanām ||
tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ vratam āsthitaḥ ||
śamaṭho 'kathayad rājann āmūrtarayasaṃ gayam ||
amūrtarayasaḥ putro gayo rājarṣisattamaḥ ||
puṇyāni yasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata ||
yasya yajño babhūveha bahvanno bahudakṣiṇaḥ ||
yatrānnaparvatā rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
ghṛtakulyāś ca dadhnaś ca nadyo bahuśatās tathā ||
vyañjanānāṃ pravāhāś ca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ ||
ahany ahani cāpy etad yācatāṃ saṃpradīyate ||
anyat tu brāhmaṇā rājan bhuñjate 'nnaṃ susaṃskṛtam ||
tatra vai dakṣiṇākāle brahmaghoṣo divaṃ gataḥ ||
na sma prajñāyate kiṃ cid brahmaśabdena bhārata ||
puṇyena caratā rājan bhūr diśaḥ khaṃ nabhas tathā ||
āpūrṇam āsīc chabdena tad apy āsīn mahādbhutam ||
tatra sma gāthā gāyanti manuṣyā bharatarṣabha ||
annapānaiḥ śubhais tṛptā deśe deśe suvarcasaḥ ||
gayasya yajñe ke tv adya prāṇino bhoktum īpsavaḥ ||
yatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ ||
na sma pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare ||
gayo yad akarod yajñe rājarṣir amitadyutiḥ ||
kathaṃ nu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ ||
punaḥ śakṣyanty upādātum anyair dattāni kāni cit ||
evaṃvidhāḥ subahavas tasya yajñe mahātmanaḥ ||
babhūvur asya sarasaḥ samīpe kurunandana ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततो महीधरं जग्मुर् धर्मज्ञेनाभिसत्कृतम् ॥ राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमद्युते ॥ सरो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी ॥ ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत् तीर्थं ब्रह्मसरोत्तमम् ॥ अगस्त्यो भगवान् यत्र गतो वैवस्वतं प्रति ॥ उवास च स्वयं यत्र धर्मो राजन् सनातनः ॥ सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशां पते ॥ यत्र संनिहितो नित्यं महादेवः पिनाकधृक् ॥ तत्र ते पाण्डवा वीराश् चातुर्मास्यैस् तदेजिरे ॥ ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान् ॥ ब्राह्मणास् तत्र शतशः समाजग्मुस् तपोधनाः ॥ चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा ॥ तत्र विद्यातपोनित्या ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ कथाः प्रचक्रिरे पुण्याः सदसिस्था महात्मनाम् ॥ तत्र विद्याव्रतस्नातः कौमारं व्रतम् आस्थितः ॥ शमठो ऽकथयद् राजन्न् आमूर्तरयसं गयम् ॥ अमूर्तरयसः पुत्रो गयो राजर्षिसत्तमः ॥ पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मे शृणु भारत ॥ यस्य यज्ञो बभूवेह बह्वन्नो बहुदक्षिणः ॥ यत्रान्नपर्वता राजञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ घृतकुल्याश् च दध्नश् च नद्यो बहुशतास् तथा ॥ व्यञ्जनानां प्रवाहाश् च महार्हाणां सहस्रशः ॥ अहन्य् अहनि चाप्य् एतद् याचतां संप्रदीयते ॥ अन्यत् तु ब्राह्मणा राजन् भुञ्जते ऽन्नं सुसंस्कृतम् ॥ तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्मघोषो दिवं गतः ॥ न स्म प्रज्ञायते किं चिद् ब्रह्मशब्देन भारत ॥ पुण्येन चरता राजन् भूर् दिशः खं नभस् तथा ॥ आपूर्णम् आसीच् छब्देन तद् अप्य् आसीन् महाद्भुतम् ॥ तत्र स्म गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ ॥ अन्नपानैः शुभैस् तृप्ता देशे देशे सुवर्चसः ॥ गयस्य यज्ञे के त्व् अद्य प्राणिनो भोक्तुम् ईप्सवः ॥ यत्र भोजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः ॥ न स्म पूर्वे जनाश् चक्रुर् न करिष्यन्ति चापरे ॥ गयो यद् अकरोद् यज्ञे राजर्षिर् अमितद्युतिः ॥ कथं नु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः ॥ पुनः शक्ष्यन्त्य् उपादातुम् अन्यैर् दत्तानि कानि चित् ॥ एवंविधाः सुबहवस् तस्य यज्ञे महात्मनः ॥ बभूवुर् अस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन ॥tato mahīdharaṃ jagmur dharmajñenābhisatkṛtam || rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupamadyute || saro gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī || ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tat tīrthaṃ brahmasarottamam || agastyo bhagavān yatra gato vaivasvataṃ prati || uvāsa ca svayaṃ yatra dharmo rājan sanātanaḥ || sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedo viśāṃ pate || yatra saṃnihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk || tatra te pāṇḍavā vīrāś cāturmāsyais tadejire || ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavaṭo mahān || brāhmaṇās tatra śataśaḥ samājagmus tapodhanāḥ || cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā || tatra vidyātaponityā brāhmaṇā vedapāragāḥ || kathāḥ pracakrire puṇyāḥ sadasisthā mahātmanām || tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ vratam āsthitaḥ || śamaṭho 'kathayad rājann āmūrtarayasaṃ gayam || amūrtarayasaḥ putro gayo rājarṣisattamaḥ || puṇyāni yasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata || yasya yajño babhūveha bahvanno bahudakṣiṇaḥ || yatrānnaparvatā rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ || ghṛtakulyāś ca dadhnaś ca nadyo bahuśatās tathā || vyañjanānāṃ pravāhāś ca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ || ahany ahani cāpy etad yācatāṃ saṃpradīyate || anyat tu brāhmaṇā rājan bhuñjate 'nnaṃ susaṃskṛtam || tatra vai dakṣiṇākāle brahmaghoṣo divaṃ gataḥ || na sma prajñāyate kiṃ cid brahmaśabdena bhārata || puṇyena caratā rājan bhūr diśaḥ khaṃ nabhas tathā || āpūrṇam āsīc chabdena tad apy āsīn mahādbhutam || tatra sma gāthā gāyanti manuṣyā bharatarṣabha || annapānaiḥ śubhais tṛptā deśe deśe suvarcasaḥ || gayasya yajñe ke tv adya prāṇino bhoktum īpsavaḥ || yatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ || na sma pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare || gayo yad akarod yajñe rājarṣir amitadyutiḥ || kathaṃ nu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ || punaḥ śakṣyanty upādātum anyair dattāni kāni cit || evaṃvidhāḥ subahavas tasya yajñe mahātmanaḥ || babhūvur asya sarasaḥ samīpe kurunandana ||Пандавы приходят к горе, почтённой царственным риши Гаей, к Гаяшире, Маханади, Брахмасаре, месту Агастьи, Дхармы, истоку всех рек, Махадеве и Акшаявате; они совершают четырёхмесячный обряд и риши-яджню; приходят сотни брахманов, и Шаматха рассказывает о царе Гае, сыне Амуртараяса, чья жертва была изобильна горами пищи, реками топлёного масла и творога, потоками кушаний и несметными дарами, так что люди пели о непревзойдённости жертвы Гаи.

Translation

Затем они пришли к горе, которую почтил праведный и несравненно сияющий царственный риши Гая. Там находится озеро Гаяшира, святая Маханади и высшее Брахмасара, служимое риши; там благой Агастья приходил к Вайвасвате, там сам вечный Дхарма пребывал, там исток всех рек и всегда присутствует Махадева, держащий Пинаку. В этом месте герои-Пандавы совершили четырёхмесячный обряд и великую риши-яджню у огромного Акшаяваты. Сотни брахманов, богатых тапасом, пришли туда и по древнему правилу совершали чāturmāsya. В собрании великих душ брахманы, постоянно пребывающие в знании и тапасе, прошедшие Веду, рассказывали святые истории. Там Шаматха, очистившийся знанием, обетом и омовением, соблюдавший обет юности, рассказал о Гае Амуртараясе. “Гая, сын Амуртараяса, был лучшим среди царственных риши; слушай о его святых делах. Здесь была его жертва, богатая пищей и дарами. Там стояли сотни и тысячи гор пищи, текли многие сотни рек топлёного масла и творога, тысячи потоков драгоценных приправ; каждый день всё это раздавали просящим, а брахманы ели другую, прекрасно приготовленную пищу. Когда наступало время даров, возглас Брахмана поднимался до неба, и из-за этого звука ничего другого нельзя было различить. Земля, стороны, пространство и небо были наполнены звуком его святого дела. Сытые прекрасной пищей и питьём, сияющие люди по разным местам пели: ‘Кто сегодня ещё желает есть на жертве Гаи, где осталось двадцать пять гор пищи? Ни прежние люди не делали, ни будущие не сделают того, что совершил в жертве царственный риши Гая. Как боги, полностью насыщенные подношением Гаи, смогут принять что-либо ещё, данное другими?’ Много таких песен звучало у озера великого царя».

Commentary

Гая показан как царь, чья щедрость стала святыней. Богатство здесь оправдано только тогда, когда превращается в питание для богов, предков, брахманов и людей.

Version

df658a0cf552 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC