Mahabharata 3.96.1-11

Devanāgarī

लोमश उवाच
ततो जगाम कौरव्य सो ऽगस्त्यो भिक्षितुं वसु ॥
श्रुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः ॥
स विदित्वा तु नृपतिः कुम्भयोनिम् उपागमत् ॥
विषयान्ते सहामात्यः प्रत्यगृह्णात् सुसत्कृतम् ॥
तस्मै चार्घ्यं यथान्यायम् आनीय पृथिवीपतिः ॥
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा पप्रच्छागमने ऽर्थिताम् ॥
अगस्त्य उवाच
वित्तार्थिनम् अनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते ॥
यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ मे ॥
लोमश उवाच
तत आयव्ययौ पूर्णौ तस्मै राजा न्यवेदयत् ॥
अतो विद्वन्न् उपादत्स्व यद् अत्र वसु मन्यसे ॥
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥
सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥
स श्रुतर्वाणम् आदाय वध्र्यश्वम् अगमत् ततः ॥
स च तौ विषयस्यान्ते प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥
तयोर् अर्घ्यं च पाद्यं च वध्र्यश्वः प्रत्यवेदयत् ॥
अनुज्ञाप्य च पप्रच्छ प्रयोजनम् उपक्रमे ॥
अगस्त्य उवाच
वित्तकामाव् इह प्राप्तौ विद्ध्य् आवां पृथिवीपते ॥
यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नौ ॥
लोमश उवाच
तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा न्यवेदयत् ॥
ततो ज्ञात्वा समादत्तां यद् अत्र व्यतिरिच्यते ॥
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥
सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
tato jagāma kauravya so 'gastyo bhikṣituṃ vasu ||
śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ ||
sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonim upāgamat ||
viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇāt susatkṛtam ||
tasmai cārghyaṃ yathānyāyam ānīya pṛthivīpatiḥ ||
prāñjaliḥ prayato bhūtvā papracchāgamane 'rthitām ||
agastya uvāca
vittārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate ||
yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha me ||
lomaśa uvāca
tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nyavedayat ||
ato vidvann upādatsva yad atra vasu manyase ||
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ ||
sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata ||
sa śrutarvāṇam ādāya vadhryaśvam agamat tataḥ ||
sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇād yathāvidhi ||
tayor arghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ pratyavedayat ||
anujñāpya ca papraccha prayojanam upakrame ||
agastya uvāca
vittakāmāv iha prāptau viddhy āvāṃ pṛthivīpate ||
yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha nau ||
lomaśa uvāca
tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat ||
tato jñātvā samādattāṃ yad atra vyatiricyate ||
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ ||
sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच ततो जगाम कौरव्य सो ऽगस्त्यो भिक्षितुं वसु ॥ श्रुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः ॥ स विदित्वा तु नृपतिः कुम्भयोनिम् उपागमत् ॥ विषयान्ते सहामात्यः प्रत्यगृह्णात् सुसत्कृतम् ॥ तस्मै चार्घ्यं यथान्यायम् आनीय पृथिवीपतिः ॥ प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा पप्रच्छागमने ऽर्थिताम् ॥ अगस्त्य उवाच वित्तार्थिनम् अनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते ॥ यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ मे ॥ लोमश उवाच तत आयव्ययौ पूर्णौ तस्मै राजा न्यवेदयत् ॥ अतो विद्वन्न् उपादत्स्व यद् अत्र वसु मन्यसे ॥ तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥ सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥ स श्रुतर्वाणम् आदाय वध्र्यश्वम् अगमत् ततः ॥ स च तौ विषयस्यान्ते प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥ तयोर् अर्घ्यं च पाद्यं च वध्र्यश्वः प्रत्यवेदयत् ॥ अनुज्ञाप्य च पप्रच्छ प्रयोजनम् उपक्रमे ॥ अगस्त्य उवाच वित्तकामाव् इह प्राप्तौ विद्ध्य् आवां पृथिवीपते ॥ यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नौ ॥ लोमश उवाच तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा न्यवेदयत् ॥ ततो ज्ञात्वा समादत्तां यद् अत्र व्यतिरिच्यते ॥ तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥ सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥lomaśa uvāca tato jagāma kauravya so 'gastyo bhikṣituṃ vasu || śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ || sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonim upāgamat || viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇāt susatkṛtam || tasmai cārghyaṃ yathānyāyam ānīya pṛthivīpatiḥ || prāñjaliḥ prayato bhūtvā papracchāgamane 'rthitām || agastya uvāca vittārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate || yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha me || lomaśa uvāca tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nyavedayat || ato vidvann upādatsva yad atra vasu manyase || tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ || sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata || sa śrutarvāṇam ādāya vadhryaśvam agamat tataḥ || sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇād yathāvidhi || tayor arghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ pratyavedayat || anujñāpya ca papraccha prayojanam upakrame || agastya uvāca vittakāmāv iha prāptau viddhy āvāṃ pṛthivīpate || yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha nau || lomaśa uvāca tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat || tato jñātvā samādattāṃ yad atra vyatiricyate || tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ || sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata ||Агастья идёт просить богатство у царя Шрутарвана; тот с министрами встречает его у границы и спрашивает причину прихода; Агастья говорит, что пришёл за богатством и просит долю без вреда другим; царь показывает равные доходы и расходы, предлагая взять, что мудрец сочтёт нужным, но Агастья, увидев равенство, считает, что изъятие причинит вред существам; затем он берёт Шрутарвана и идёт к Вадхрьяшве, где повторяется то же.

Translation

Ломаша сказал: «Затем Агастья пошёл просить богатство у царя Шрутарвана, которого называли превосходящим царей знанием Вед. Узнав об этом, правитель вместе с министрами вышел к границе владений и принял Күмбхайони с великим почётом. Принеся ему аргхью как должно, царь, сложив ладони и очистившись, спросил о цели его прихода. Агастья сказал: “Знай, владыка земли, я пришёл за богатством. По мере силы дай мне долю, не причиняя вреда другим”. Тогда царь показал ему полные доходы и расходы и сказал: “Из этого, знающий, возьми то богатство, которое сочтёшь нужным”. Но дваждырождённый, с равным умом увидев, что доходы и расходы равны, решил, что всякое изъятие причинит вред живым существам. Взяв Шрутарвана с собой, он пошёл к Вадхрьяшве. Тот принял их у границы владений как положено, подал аргхью и падью, получил разрешение и спросил о цели. Агастья сказал: “Мы пришли сюда желая богатства. По мере силы дай нам долю, не причиняя вреда другим”. Царь показал им доходы и расходы и предложил взять излишек. Но увидев, что доходы и расходы равны, мудрец снова решил, что взятие причинит вред существам».

Commentary

Агастья ищет богатство, но не любой ценой. Даже законная просьба должна остановиться там, где она становится тяжестью для других.

Version

bca0f3afb104 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC