Mahabharata 3.96.12-20

Devanāgarī

पौरुकुत्सं ततो जग्मुस् त्रसदस्युं महाधनम् ॥
अगस्त्यश् च श्रुतर्वा च वध्र्यश्वश् च महीपतिः ॥
त्रसदस्युश् च तान् सर्वान् प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥
अभिगम्य महाराज विषयान्ते सवाहनः ॥
अर्चयित्वा यथान्यायम् इक्ष्वाकू राजसत्तमः ॥
समाश्वस्तांस् ततो ऽपृच्छत् प्रयोजनम् उपक्रमे ॥
अगस्त्य उवाच
वित्तकामान् इह प्राप्तान् विद्धि नः पृथिवीपते ॥
यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नः ॥
लोमश उवाच
तत आयव्ययौ पूर्णौ तेषां राजा न्यवेदयत् ॥
अतो ज्ञात्वा समादद्ध्वं यद् अत्र व्यतिरिच्यते ॥
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥
सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥
ततः सर्वे समेत्याथ ते नृपास् तं महामुनिम् ॥
इदम् ऊचुर् महाराज समवेक्ष्य परस्परम् ॥
अयं वै दानवो ब्रह्मन्न् इल्वलो वसुमान् भुवि ॥
तम् अभिक्रम्य सर्वे ऽद्य वयं याचामहे वसु ॥
तेषां तदासीद् रुचितम् इल्वलस्योपभिक्षणम् ॥
ततस् ते सहिता राजन्न् इल्वलं समुपाद्रवन् ॥

Transliteration (IAST)

paurukutsaṃ tato jagmus trasadasyuṃ mahādhanam ||
agastyaś ca śrutarvā ca vadhryaśvaś ca mahīpatiḥ ||
trasadasyuś ca tān sarvān pratyagṛhṇād yathāvidhi ||
abhigamya mahārāja viṣayānte savāhanaḥ ||
arcayitvā yathānyāyam ikṣvākū rājasattamaḥ ||
samāśvastāṃs tato 'pṛcchat prayojanam upakrame ||
agastya uvāca
vittakāmān iha prāptān viddhi naḥ pṛthivīpate ||
yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ ||
lomaśa uvāca
tata āyavyayau pūrṇau teṣāṃ rājā nyavedayat ||
ato jñātvā samādaddhvaṃ yad atra vyatiricyate ||
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ ||
sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata ||
tataḥ sarve sametyātha te nṛpās taṃ mahāmunim ||
idam ūcur mahārāja samavekṣya parasparam ||
ayaṃ vai dānavo brahmann ilvalo vasumān bhuvi ||
tam abhikramya sarve 'dya vayaṃ yācāmahe vasu ||
teṣāṃ tadāsīd rucitam ilvalasyopabhikṣaṇam ||
tatas te sahitā rājann ilvalaṃ samupādravan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

पौरुकुत्सं ततो जग्मुस् त्रसदस्युं महाधनम् ॥ अगस्त्यश् च श्रुतर्वा च वध्र्यश्वश् च महीपतिः ॥ त्रसदस्युश् च तान् सर्वान् प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥ अभिगम्य महाराज विषयान्ते सवाहनः ॥ अर्चयित्वा यथान्यायम् इक्ष्वाकू राजसत्तमः ॥ समाश्वस्तांस् ततो ऽपृच्छत् प्रयोजनम् उपक्रमे ॥ अगस्त्य उवाच वित्तकामान् इह प्राप्तान् विद्धि नः पृथिवीपते ॥ यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नः ॥ लोमश उवाच तत आयव्ययौ पूर्णौ तेषां राजा न्यवेदयत् ॥ अतो ज्ञात्वा समादद्ध्वं यद् अत्र व्यतिरिच्यते ॥ तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥ सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥ ततः सर्वे समेत्याथ ते नृपास् तं महामुनिम् ॥ इदम् ऊचुर् महाराज समवेक्ष्य परस्परम् ॥ अयं वै दानवो ब्रह्मन्न् इल्वलो वसुमान् भुवि ॥ तम् अभिक्रम्य सर्वे ऽद्य वयं याचामहे वसु ॥ तेषां तदासीद् रुचितम् इल्वलस्योपभिक्षणम् ॥ ततस् ते सहिता राजन्न् इल्वलं समुपाद्रवन् ॥paurukutsaṃ tato jagmus trasadasyuṃ mahādhanam || agastyaś ca śrutarvā ca vadhryaśvaś ca mahīpatiḥ || trasadasyuś ca tān sarvān pratyagṛhṇād yathāvidhi || abhigamya mahārāja viṣayānte savāhanaḥ || arcayitvā yathānyāyam ikṣvākū rājasattamaḥ || samāśvastāṃs tato 'pṛcchat prayojanam upakrame || agastya uvāca vittakāmān iha prāptān viddhi naḥ pṛthivīpate || yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ || lomaśa uvāca tata āyavyayau pūrṇau teṣāṃ rājā nyavedayat || ato jñātvā samādaddhvaṃ yad atra vyatiricyate || tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ || sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata || tataḥ sarve sametyātha te nṛpās taṃ mahāmunim || idam ūcur mahārāja samavekṣya parasparam || ayaṃ vai dānavo brahmann ilvalo vasumān bhuvi || tam abhikramya sarve 'dya vayaṃ yācāmahe vasu || teṣāṃ tadāsīd rucitam ilvalasyopabhikṣaṇam || tatas te sahitā rājann ilvalaṃ samupādravan ||Агастья, Шрутарван и Вадхрьяшва идут к богатому Трасадсью Паукуксу; тот встречает их у границы с войском, почитает и спрашивает цель; Агастья повторяет просьбу о богатстве без вреда другим; царь показывает равные доходы и расходы, и Агастья опять отказывается брать, чтобы не причинить вред; тогда цари говорят, что есть богатый данав Ильвала, и предлагают всем вместе просить богатство у него; это нравится всем, и они идут к Ильвале.

Translation

Затем Агастья, Шрутарван и царь Вадхрьяшва пошли к богатому Трасадсью, сыну Пурукутсы. Трасадсью вместе с войском вышел к границе, принял их как должно, почтил по правилу и, когда они отдохнули, спросил о цели прихода. Агастья сказал: “Знай, владыка земли, мы пришли желая богатства. По мере силы дай нам долю, не причиняя вреда другим”. Царь показал им полные доходы и расходы и сказал: “Узнав это, возьмите то, что здесь остаётся сверх”. Но увидев, что доходы и расходы равны, двиджа с равным умом решил, что всякое изъятие причинит вред существам. Тогда все эти цари, собравшись и переглянувшись, сказали великому мудрецу: “Брахман, есть на земле данав Ильвала, богатый имуществом. Подойдём к нему и сегодня все попросим богатства”. Всем понравилась мысль просить Ильвалу, и они вместе, царь, отправились к нему».

Commentary

Трижды повторённый отказ подчёркивает меру Агастьи: он не беден принципом. Богатство нужно для дхармы, но добыто оно должно быть без угнетения праведных царств.

Version

52bc918c79b0 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC