Mahabharata 3.97.1-7

Devanāgarī

लोमश उवाच
इल्वलस् तान् विदित्वा तु महर्षिसहितान् नृपान् ॥
उपस्थितान् सहामात्यो विषयान्ते ऽभ्यपूजयत् ॥
तेषां ततो ऽसुरश्रेष्ठ आतिथ्यम् अकरोत् तदा ॥
स संस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना किल ॥
ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः ॥
वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम् ॥
अथाब्रवीद् अगस्त्यस् तान् राजर्षीन् ऋषिसत्तमः ॥
विषादो वो न कर्तव्यो अहं भोक्ष्ये महासुरम् ॥
धुर्यासनम् अथासाद्य निषसाद महामुनिः ॥
तं पर्यवेषद् दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्न् इव ॥
अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः ॥
भुक्तवत्य् असुरो ऽऽह्वानम् अकरोत् तस्य इल्वलः ॥
ततो वायुः प्रादुरभूद् अगस्त्यस्य महात्मनः ॥
इल्वलश् च विषण्णो ऽभूद् दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम् ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
ilvalas tān viditvā tu maharṣisahitān nṛpān ||
upasthitān sahāmātyo viṣayānte 'bhyapūjayat ||
teṣāṃ tato 'suraśreṣṭha ātithyam akarot tadā ||
sa saṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā kila ||
tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ ||
vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram ||
athābravīd agastyas tān rājarṣīn ṛṣisattamaḥ ||
viṣādo vo na kartavyo ahaṃ bhokṣye mahāsuram ||
dhuryāsanam athāsādya niṣasāda mahāmuniḥ ||
taṃ paryaveṣad daityendra ilvalaḥ prahasann iva ||
agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ ||
bhuktavaty asuro ''hvānam akarot tasya ilvalaḥ ||
tato vāyuḥ prādurabhūd agastyasya mahātmanaḥ ||
ilvalaś ca viṣaṇṇo 'bhūd dṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच इल्वलस् तान् विदित्वा तु महर्षिसहितान् नृपान् ॥ उपस्थितान् सहामात्यो विषयान्ते ऽभ्यपूजयत् ॥ तेषां ततो ऽसुरश्रेष्ठ आतिथ्यम् अकरोत् तदा ॥ स संस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना किल ॥ ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः ॥ वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम् ॥ अथाब्रवीद् अगस्त्यस् तान् राजर्षीन् ऋषिसत्तमः ॥ विषादो वो न कर्तव्यो अहं भोक्ष्ये महासुरम् ॥ धुर्यासनम् अथासाद्य निषसाद महामुनिः ॥ तं पर्यवेषद् दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्न् इव ॥ अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः ॥ भुक्तवत्य् असुरो ऽऽह्वानम् अकरोत् तस्य इल्वलः ॥ ततो वायुः प्रादुरभूद् अगस्त्यस्य महात्मनः ॥ इल्वलश् च विषण्णो ऽभूद् दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम् ॥lomaśa uvāca ilvalas tān viditvā tu maharṣisahitān nṛpān || upasthitān sahāmātyo viṣayānte 'bhyapūjayat || teṣāṃ tato 'suraśreṣṭha ātithyam akarot tadā || sa saṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā kila || tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ || vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram || athābravīd agastyas tān rājarṣīn ṛṣisattamaḥ || viṣādo vo na kartavyo ahaṃ bhokṣye mahāsuram || dhuryāsanam athāsādya niṣasāda mahāmuniḥ || taṃ paryaveṣad daityendra ilvalaḥ prahasann iva || agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ || bhuktavaty asuro ''hvānam akarot tasya ilvalaḥ || tato vāyuḥ prādurabhūd agastyasya mahātmanaḥ || ilvalaś ca viṣaṇṇo 'bhūd dṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram ||Ильвала узнаёт, что к нему пришли цари с великим риши, встречает их у границы и устраивает гостеприимство Ватапи, приготовленным как баран; царственные риши бледнеют, увидев Ватапи, но Агастья говорит, что съест асура; он садится на главное место, Ильвала подаёт его, и Агастья съедает всего Ватапи; когда Ильвала зовёт брата, из Агастьи выходит только ветер, и Ильвала унывает, увидев, что великий асура переварен.

Translation

Ломаша сказал: «Ильвала, узнав, что цари вместе с великим риши пришли к нему, вышел с министрами к границе владений и почтил их. Затем лучший из асуров оказал им гостеприимство — как говорят, собственным братом Ватапи, приготовленным как пища. Все царственные риши, увидев приготовленного великого асура в облике барана, побледнели и потеряли присутствие духа. Тогда Агастья, лучший из риши, сказал им: “Не предавайтесь унынию. Я съем великого асура”. Великий мудрец занял главное сиденье, а владыка дайтьев Ильвала, словно посмеиваясь, стал угощать его. Агастья один съел всего Ватапи. Когда тот был съеден, асура Ильвала позвал его по имени. Тогда из великого Агастьи вышел только ветер, и Ильвала опечалился, увидев, что великий асура переварен».

Commentary

Агастья побеждает демона тем самым орудием, которым тот убивал брахманов. Насилие, замаскированное под гостеприимство, поглощено силой настоящего тапаса.

Version

0220f5f7f679 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC