Mahabharata 3.97.17-27

Devanāgarī

लोपामुद्रोवाच
कृतवान् असि तत् सर्वं भगवन् मम काङ्क्षितम् ॥
उत्पादय सकृन् मह्यम् अपत्यं वीर्यवत्तरम् ॥
अगस्त्य उवाच
तुष्टो ऽहम् अस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने ॥
विचारणाम् अपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु ॥
सहस्रं ते ऽस्तु पुत्राणां शतं वा दशसंमितम् ॥
दश वा शततुल्याः स्युर् एको वापि सहस्रवत् ॥
लोपामुद्रोवाच
सहस्रसंमितः पुत्र एको मे ऽस्तु तपोधन ॥
एको हि बहुभिः श्रेयान् विद्वान् साधुर् असाधुभिः ॥
लोमश उवाच
स तथेति प्रतिज्ञाय तया समभवन् मुनिः ॥
समये समशीलिन्या श्रद्धावाञ् श्रद्दधानया ॥
तत आधाय गर्भं तम् अगमद् वनम् एव सः ॥
तस्मिन् वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान् ॥
सप्तमे ऽब्दे गते चापि प्राच्यवत् स महाकविः ॥
ज्वलन्न् इव प्रभावेन दृढस्युर् नाम भारत ॥
साङ्गोपनिषदान् वेदाञ् जपन्न् एव महायशाः ॥
तस्य पुत्रो ऽभवद् ऋषेः स तेजस्वी महान् ऋषिः ॥
स बाल एव तेजस्वी पितुस् तस्य निवेशने ॥
इध्मानां भारम् आजह्रे इध्मवाहस् ततो ऽभवत् ॥
तथायुक्तं च तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस् तदा ॥
लेभिरे पितरश् चास्य लोकान् राजन् यथेप्सितान् ॥
अगस्त्यस्याश्रमः ख्यातः सर्वर्तुकुसुमान्वितः ॥
प्राह्रादिर् एवं वातापिर् अगस्त्येन विनाशितः ॥
तस्यायम् आश्रमो राजन् रमणीयो गुणैर् युतः ॥
एषा भागीरथी पुण्या यथेष्टम् अवगाह्यताम् ॥

Transliteration (IAST)

lopāmudrovāca
kṛtavān asi tat sarvaṃ bhagavan mama kāṅkṣitam ||
utpādaya sakṛn mahyam apatyaṃ vīryavattaram ||
agastya uvāca
tuṣṭo 'ham asmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane ||
vicāraṇām apatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu ||
sahasraṃ te 'stu putrāṇāṃ śataṃ vā daśasaṃmitam ||
daśa vā śatatulyāḥ syur eko vāpi sahasravat ||
lopāmudrovāca
sahasrasaṃmitaḥ putra eko me 'stu tapodhana ||
eko hi bahubhiḥ śreyān vidvān sādhur asādhubhiḥ ||
lomaśa uvāca
sa tatheti pratijñāya tayā samabhavan muniḥ ||
samaye samaśīlinyā śraddhāvāñ śraddadhānayā ||
tata ādhāya garbhaṃ tam agamad vanam eva saḥ ||
tasmin vanagate garbho vavṛdhe sapta śāradān ||
saptame 'bde gate cāpi prācyavat sa mahākaviḥ ||
jvalann iva prabhāvena dṛḍhasyur nāma bhārata ||
sāṅgopaniṣadān vedāñ japann eva mahāyaśāḥ ||
tasya putro 'bhavad ṛṣeḥ sa tejasvī mahān ṛṣiḥ ||
sa bāla eva tejasvī pitus tasya niveśane ||
idhmānāṃ bhāram ājahre idhmavāhas tato 'bhavat ||
tathāyuktaṃ ca taṃ dṛṣṭvā mumude sa munis tadā ||
lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān ||
agastyasyāśramaḥ khyātaḥ sarvartukusumānvitaḥ ||
prāhrādir evaṃ vātāpir agastyena vināśitaḥ ||
tasyāyam āśramo rājan ramaṇīyo guṇair yutaḥ ||
eṣā bhāgīrathī puṇyā yatheṣṭam avagāhyatām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोपामुद्रोवाच कृतवान् असि तत् सर्वं भगवन् मम काङ्क्षितम् ॥ उत्पादय सकृन् मह्यम् अपत्यं वीर्यवत्तरम् ॥ अगस्त्य उवाच तुष्टो ऽहम् अस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने ॥ विचारणाम् अपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु ॥ सहस्रं ते ऽस्तु पुत्राणां शतं वा दशसंमितम् ॥ दश वा शततुल्याः स्युर् एको वापि सहस्रवत् ॥ लोपामुद्रोवाच सहस्रसंमितः पुत्र एको मे ऽस्तु तपोधन ॥ एको हि बहुभिः श्रेयान् विद्वान् साधुर् असाधुभिः ॥ लोमश उवाच स तथेति प्रतिज्ञाय तया समभवन् मुनिः ॥ समये समशीलिन्या श्रद्धावाञ् श्रद्दधानया ॥ तत आधाय गर्भं तम् अगमद् वनम् एव सः ॥ तस्मिन् वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान् ॥ सप्तमे ऽब्दे गते चापि प्राच्यवत् स महाकविः ॥ ज्वलन्न् इव प्रभावेन दृढस्युर् नाम भारत ॥ साङ्गोपनिषदान् वेदाञ् जपन्न् एव महायशाः ॥ तस्य पुत्रो ऽभवद् ऋषेः स तेजस्वी महान् ऋषिः ॥ स बाल एव तेजस्वी पितुस् तस्य निवेशने ॥ इध्मानां भारम् आजह्रे इध्मवाहस् ततो ऽभवत् ॥ तथायुक्तं च तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस् तदा ॥ लेभिरे पितरश् चास्य लोकान् राजन् यथेप्सितान् ॥ अगस्त्यस्याश्रमः ख्यातः सर्वर्तुकुसुमान्वितः ॥ प्राह्रादिर् एवं वातापिर् अगस्त्येन विनाशितः ॥ तस्यायम् आश्रमो राजन् रमणीयो गुणैर् युतः ॥ एषा भागीरथी पुण्या यथेष्टम् अवगाह्यताम् ॥lopāmudrovāca kṛtavān asi tat sarvaṃ bhagavan mama kāṅkṣitam || utpādaya sakṛn mahyam apatyaṃ vīryavattaram || agastya uvāca tuṣṭo 'ham asmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane || vicāraṇām apatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu || sahasraṃ te 'stu putrāṇāṃ śataṃ vā daśasaṃmitam || daśa vā śatatulyāḥ syur eko vāpi sahasravat || lopāmudrovāca sahasrasaṃmitaḥ putra eko me 'stu tapodhana || eko hi bahubhiḥ śreyān vidvān sādhur asādhubhiḥ || lomaśa uvāca sa tatheti pratijñāya tayā samabhavan muniḥ || samaye samaśīlinyā śraddhāvāñ śraddadhānayā || tata ādhāya garbhaṃ tam agamad vanam eva saḥ || tasmin vanagate garbho vavṛdhe sapta śāradān || saptame 'bde gate cāpi prācyavat sa mahākaviḥ || jvalann iva prabhāvena dṛḍhasyur nāma bhārata || sāṅgopaniṣadān vedāñ japann eva mahāyaśāḥ || tasya putro 'bhavad ṛṣeḥ sa tejasvī mahān ṛṣiḥ || sa bāla eva tejasvī pitus tasya niveśane || idhmānāṃ bhāram ājahre idhmavāhas tato 'bhavat || tathāyuktaṃ ca taṃ dṛṣṭvā mumude sa munis tadā || lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān || agastyasyāśramaḥ khyātaḥ sarvartukusumānvitaḥ || prāhrādir evaṃ vātāpir agastyena vināśitaḥ || tasyāyam āśramo rājan ramaṇīyo guṇair yutaḥ || eṣā bhāgīrathī puṇyā yatheṣṭam avagāhyatām ||Лопамудра говорит, что Агастья исполнил всё её желание, и просит родить ей одного могучего сына; Агастья предлагает выбор: тысячу сыновей, сто, десять, десять равных сотне или одного равного тысяче; Лопамудра выбирает одного сына, равного тысяче, потому что один учёный и добрый лучше многих недобрых; Агастья соглашается, соединяется с ней, затем уходит в лес; плод растёт семь лет, рождается великий поэт Дридхасью, знающий Веды с анга и упанишадами, и как ребёнок приносит топливо, поэтому зовётся Идхмаваха; предки Агастьи получают желанные миры, а Ломаша указывает Юдхиштхире на ашрам и святую Бхагиратхи.

Translation

Лопамудра сказала: “Благой, ты исполнил всё, чего я желала. Теперь роди мне один раз сына, превосходящего силой”. Агастья сказал: “Я доволен твоим поведением, прекрасная. Но о потомстве скажу тебе выбор; слушай. Пусть у тебя будет тысяча сыновей, или сто, равные десяти; или десять, равные сотне; или один, равный тысяче”. Лопамудра сказала: “Пусть у меня будет один сын, равный тысяче, подвижник. Один знающий и добрый лучше многих недобрых”. Сказав “да будет так”, мудрец сошёлся с ней в должное время — с равной нравом, верующей и полной доверия. Зачав этот плод, он снова ушёл в лес. Пока он был в лесу, плод рос семь осеней. На седьмой год родился великий поэт, сиявший силой, по имени Дридхасью; он уже произносил Веды с ангами и упанишадами. Он стал великим, сияющим риши, сыном того риши; ещё ребёнком в обители отца он носил вязанки топлива, и потому был назван Идхмаваха. Увидев его таким, мудрец обрадовался, а его предки получили желанные миры. Так известен ашрам Агастьи, полный цветов всех времён года; так злосердечный убийца брахманов Ватапи, потомок Прахлады, был уничтожен Агастьей. Вот этот ашрам, царь, прекрасный и наделённый достоинствами. А вот святая Бхагиратхи — войди в неё, как желаешь».

Commentary

Выбор Лопамудры удивительно точен: качество выше количества. Дхарма рода исполняется не множеством потомков, а одним достойным носителем знания и характера.

Version

e302106b6a48 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC