Mahabharata 3.98.12-24

Devanāgarī

एवम् उक्तास् ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहम् ॥
नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः ॥
सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम् ॥
षट्पदोद्गीतनिनदैर् विघुष्टं सामगैर् इव ॥
पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवंजीवकनादितम् ॥
महिषैश् च वराहैश् च सृमरैश् चमरैर् अपि ॥
तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः ॥
करेणुभिर् वारणैश् च प्रभिन्नकरटामुखैः ॥
सरो ऽवगाढैः क्रीडद्भिः समन्ताद् अनुनादितम् ॥
सिंहव्याघ्रैर् महानादान् नदद्भिर् अनुनादितम् ॥
अपरैश् चापि संलीनैर् गुहाकन्दरवासिभिः ॥
तेषु तेष्व् अवकाशेषु शोभितं सुमनोरमम् ॥
त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीचाश्रमम् आगमन् ॥
तत्रापश्यन् दधीचं ते दिवाकरसमद्युतिम् ॥
जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या पितामहम् ॥
तस्य पादौ सुरा राजन्न् अभिवाद्य प्रणम्य च ॥
अयाचन्त वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना ॥
ततो दधीचः परमप्रतीतः; सुरोत्तमांस् तान् इदम् अभ्युवाच ॥
करोमि यद् वो हितम् अद्य देवाः; स्वं चापि देहं त्व् अहम् उत्सृजामि ॥
स एवम् उक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः; प्राणान् वशी स्वान् सहसोत्ससर्ज ॥
ततः सुरास् ते जगृहुः परासोर्; अस्थीनि तस्याथ यथोपदेशम् ॥
प्रहृष्टरूपाश् च जयाय देवास्; त्वष्टारम् आगम्य तम् अर्थम् ऊचुः ॥
त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य; प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात् ॥
चकार वज्रं भृशम् उग्ररूपं; कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्टः ॥
अनेन वज्रप्रवरेण देव; भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिम् उग्रम् ॥
ततो हतारिः सगणः सुखं वै; प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः ॥
त्वष्ट्रा तथोक्तः स पुरंदरस् तु; वज्रं प्रहृष्टः प्रयतो ऽभ्यगृह्णात् ॥

Transliteration (IAST)

evam uktās tato devā anujñāpya pitāmaham ||
nārāyaṇaṃ puraskṛtya dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ ||
sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtam ||
ṣaṭpadodgītaninadair vighuṣṭaṃ sāmagair iva ||
puṃskokilaravonmiśraṃ jīvaṃjīvakanāditam ||
mahiṣaiś ca varāhaiś ca sṛmaraiś camarair api ||
tatra tatrānucaritaṃ śārdūlabhayavarjitaiḥ ||
kareṇubhir vāraṇaiś ca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ ||
saro 'vagāḍhaiḥ krīḍadbhiḥ samantād anunāditam ||
siṃhavyāghrair mahānādān nadadbhir anunāditam ||
aparaiś cāpi saṃlīnair guhākandaravāsibhiḥ ||
teṣu teṣv avakāśeṣu śobhitaṃ sumanoramam ||
triviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcāśramam āgaman ||
tatrāpaśyan dadhīcaṃ te divākarasamadyutim ||
jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā lakṣmyā pitāmaham ||
tasya pādau surā rājann abhivādya praṇamya ca ||
ayācanta varaṃ sarve yathoktaṃ parameṣṭhinā ||
tato dadhīcaḥ paramapratītaḥ; surottamāṃs tān idam abhyuvāca ||
karomi yad vo hitam adya devāḥ; svaṃ cāpi dehaṃ tv aham utsṛjāmi ||
sa evam uktvā dvipadāṃ variṣṭhaḥ; prāṇān vaśī svān sahasotsasarja ||
tataḥ surās te jagṛhuḥ parāsor; asthīni tasyātha yathopadeśam ||
prahṛṣṭarūpāś ca jayāya devās; tvaṣṭāram āgamya tam artham ūcuḥ ||
tvaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya; prahṛṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt ||
cakāra vajraṃ bhṛśam ugrarūpaṃ; kṛtvā ca śakraṃ sa uvāca hṛṣṭaḥ ||
anena vajrapravareṇa deva; bhasmīkuruṣvādya surārim ugram ||
tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ vai; praśādhi kṛtsnaṃ tridivaṃ diviṣṭhaḥ ||
tvaṣṭrā tathoktaḥ sa puraṃdaras tu; vajraṃ prahṛṣṭaḥ prayato 'bhyagṛhṇāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

एवम् उक्तास् ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहम् ॥ नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः ॥ सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम् ॥ षट्पदोद्गीतनिनदैर् विघुष्टं सामगैर् इव ॥ पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवंजीवकनादितम् ॥ महिषैश् च वराहैश् च सृमरैश् चमरैर् अपि ॥ तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः ॥ करेणुभिर् वारणैश् च प्रभिन्नकरटामुखैः ॥ सरो ऽवगाढैः क्रीडद्भिः समन्ताद् अनुनादितम् ॥ सिंहव्याघ्रैर् महानादान् नदद्भिर् अनुनादितम् ॥ अपरैश् चापि संलीनैर् गुहाकन्दरवासिभिः ॥ तेषु तेष्व् अवकाशेषु शोभितं सुमनोरमम् ॥ त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीचाश्रमम् आगमन् ॥ तत्रापश्यन् दधीचं ते दिवाकरसमद्युतिम् ॥ जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या पितामहम् ॥ तस्य पादौ सुरा राजन्न् अभिवाद्य प्रणम्य च ॥ अयाचन्त वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना ॥ ततो दधीचः परमप्रतीतः; सुरोत्तमांस् तान् इदम् अभ्युवाच ॥ करोमि यद् वो हितम् अद्य देवाः; स्वं चापि देहं त्व् अहम् उत्सृजामि ॥ स एवम् उक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः; प्राणान् वशी स्वान् सहसोत्ससर्ज ॥ ततः सुरास् ते जगृहुः परासोर्; अस्थीनि तस्याथ यथोपदेशम् ॥ प्रहृष्टरूपाश् च जयाय देवास्; त्वष्टारम् आगम्य तम् अर्थम् ऊचुः ॥ त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य; प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात् ॥ चकार वज्रं भृशम् उग्ररूपं; कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्टः ॥ अनेन वज्रप्रवरेण देव; भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिम् उग्रम् ॥ ततो हतारिः सगणः सुखं वै; प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः ॥ त्वष्ट्रा तथोक्तः स पुरंदरस् तु; वज्रं प्रहृष्टः प्रयतो ऽभ्यगृह्णात् ॥evam uktās tato devā anujñāpya pitāmaham || nārāyaṇaṃ puraskṛtya dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ || sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtam || ṣaṭpadodgītaninadair vighuṣṭaṃ sāmagair iva || puṃskokilaravonmiśraṃ jīvaṃjīvakanāditam || mahiṣaiś ca varāhaiś ca sṛmaraiś camarair api || tatra tatrānucaritaṃ śārdūlabhayavarjitaiḥ || kareṇubhir vāraṇaiś ca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ || saro 'vagāḍhaiḥ krīḍadbhiḥ samantād anunāditam || siṃhavyāghrair mahānādān nadadbhir anunāditam || aparaiś cāpi saṃlīnair guhākandaravāsibhiḥ || teṣu teṣv avakāśeṣu śobhitaṃ sumanoramam || triviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcāśramam āgaman || tatrāpaśyan dadhīcaṃ te divākarasamadyutim || jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā lakṣmyā pitāmaham || tasya pādau surā rājann abhivādya praṇamya ca || ayācanta varaṃ sarve yathoktaṃ parameṣṭhinā || tato dadhīcaḥ paramapratītaḥ; surottamāṃs tān idam abhyuvāca || karomi yad vo hitam adya devāḥ; svaṃ cāpi dehaṃ tv aham utsṛjāmi || sa evam uktvā dvipadāṃ variṣṭhaḥ; prāṇān vaśī svān sahasotsasarja || tataḥ surās te jagṛhuḥ parāsor; asthīni tasyātha yathopadeśam || prahṛṣṭarūpāś ca jayāya devās; tvaṣṭāram āgamya tam artham ūcuḥ || tvaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya; prahṛṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt || cakāra vajraṃ bhṛśam ugrarūpaṃ; kṛtvā ca śakraṃ sa uvāca hṛṣṭaḥ || anena vajrapravareṇa deva; bhasmīkuruṣvādya surārim ugram || tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ vai; praśādhi kṛtsnaṃ tridivaṃ diviṣṭhaḥ || tvaṣṭrā tathoktaḥ sa puraṃdaras tu; vajraṃ prahṛṣṭaḥ prayato 'bhyagṛhṇāt ||Боги, получив разрешение Брахмы, идут во главе с Нараяной к ашраму Дадхичи на дальнем берегу Сарасвати, украшенному деревьями, лианами, птицами, зверями, слонами, львами, тиграми и подобному небу; они видят Дадхичи, сияющего как солнце и Брахма в Лакшми, кланяются ему и просят дар; Дадхичи радостно говорит, что сделает благо богам и оставит тело; он подчиняет праны, оставляет жизнь, боги берут его кости, идут к Тваштару, и тот делает страшную ваджру и велит Индре ею сжечь врага богов; Индра радостно принимает ваджру.

Translation

Получив такое слово, боги простились с Питамахой и, поставив впереди Нараяну, пошли в ашрам Дадхичи. Он был на дальнем берегу Сарасвати, окружён множеством деревьев и лиан, оглашён гудением пчёл, будто певцами самана, смешанным с криком кукушек и голосами живандживак; там ходили буйволы, кабаны, сримары и чамары, не боявшиеся тигров; слонихи и слоны с текущими висками входили в озёра и играли, наполняя всё вокруг звуком; львы и тигры рычали, а другие звери скрывались в пещерах и ущельях. В разных местах этот ашрам, прекрасный и радующий сердце, был подобен Тривиштапе. Там боги увидели Дадхичи, сияющего как солнце, пылающего телом, как Питамаха в своей Лакшми. Они поклонились его стопам и попросили дар, как велел Парамештхин. Тогда Дадхичи, исполненный высшей радости, сказал лучшим богам: “Сегодня я сделаю вам благо, боги; и своё тело я оставляю”. Сказав это, лучший из людей, владеющий собой, сразу отпустил свои праны. Тогда боги, следуя указанию, взяли кости ушедшего из жизни. Радостные, ради победы они пришли к Тваштару и рассказали ему дело. Тваштар, выслушав их слова, обрадовался и с сосредоточенным усилием сделал ваджру грозного вида. Сделав её, он радостно сказал Шакре: “Этой лучшей ваджрой, бог, сегодня обрати в пепел страшного врага богов. Затем, уничтожив врага с его войском, счастливо правь всем небом”. Так наставленный Тваштаром, Пурандара радостно и чисто принял ваджру».

Commentary

Боги идут к Дадхичи во главе с Нараяной: даже небожители нуждаются в высшем руководстве. Победа рождается из сочетания божественного замысла, жертвы риши и действия Индры.

Version

343f2855d290 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC