Mahabharata 3.99.1-8

Devanāgarī

लोमश उवाच
ततः स वज्री बलिभिर् दैवतैर् अभिरक्षितः ॥
आससाद ततो वृत्रं स्थितम् आवृत्य रोदसी ॥
कालकेयैर् महाकायैः समन्ताद् अभिरक्षितम् ॥
समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैर् इव पर्वतैः ॥
ततो युद्धं समभवद् देवानां सह दानवैः ॥
मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत् ॥
उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः ॥
आसीत् सुतुमुलः शब्दः शरीरेष्व् अभिपात्यताम् ॥
शिरोभिः प्रपतद्भिश् च अन्तरिक्षान् महीतलम् ॥
तालैर् इव महीपाल वृन्ताद् भ्रष्टैर् अदृश्यत ॥
ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः ॥
त्रिदशान् अभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः ॥
तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम् ॥
न शेकुस् त्रिदशाः सोढुं ते भग्नाः प्राद्रवन् भयात् ॥
तान् दृष्ट्वा द्रवतो भीतान् सहस्राक्षः पुरंदरः ॥
वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महद् आविशत् ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
tataḥ sa vajrī balibhir daivatair abhirakṣitaḥ ||
āsasāda tato vṛtraṃ sthitam āvṛtya rodasī ||
kālakeyair mahākāyaiḥ samantād abhirakṣitam ||
samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgair iva parvataiḥ ||
tato yuddhaṃ samabhavad devānāṃ saha dānavaiḥ ||
muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat ||
udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ ||
āsīt sutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣv abhipātyatām ||
śirobhiḥ prapatadbhiś ca antarikṣān mahītalam ||
tālair iva mahīpāla vṛntād bhraṣṭair adṛśyata ||
te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ ||
tridaśān abhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ ||
teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām ||
na śekus tridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravan bhayāt ||
tān dṛṣṭvā dravato bhītān sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ ||
vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahad āviśat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच ततः स वज्री बलिभिर् दैवतैर् अभिरक्षितः ॥ आससाद ततो वृत्रं स्थितम् आवृत्य रोदसी ॥ कालकेयैर् महाकायैः समन्ताद् अभिरक्षितम् ॥ समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैर् इव पर्वतैः ॥ ततो युद्धं समभवद् देवानां सह दानवैः ॥ मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत् ॥ उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः ॥ आसीत् सुतुमुलः शब्दः शरीरेष्व् अभिपात्यताम् ॥ शिरोभिः प्रपतद्भिश् च अन्तरिक्षान् महीतलम् ॥ तालैर् इव महीपाल वृन्ताद् भ्रष्टैर् अदृश्यत ॥ ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः ॥ त्रिदशान् अभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः ॥ तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम् ॥ न शेकुस् त्रिदशाः सोढुं ते भग्नाः प्राद्रवन् भयात् ॥ तान् दृष्ट्वा द्रवतो भीतान् सहस्राक्षः पुरंदरः ॥ वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महद् आविशत् ॥lomaśa uvāca tataḥ sa vajrī balibhir daivatair abhirakṣitaḥ || āsasāda tato vṛtraṃ sthitam āvṛtya rodasī || kālakeyair mahākāyaiḥ samantād abhirakṣitam || samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgair iva parvataiḥ || tato yuddhaṃ samabhavad devānāṃ saha dānavaiḥ || muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat || udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ || āsīt sutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣv abhipātyatām || śirobhiḥ prapatadbhiś ca antarikṣān mahītalam || tālair iva mahīpāla vṛntād bhraṣṭair adṛśyata || te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ || tridaśān abhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ || teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām || na śekus tridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravan bhayāt || tān dṛṣṭvā dravato bhītān sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ || vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahad āviśat ||Индра с ваджрой, защищённый сильными богами, подходит к Вритре, стоящему и закрывающему небо и землю, окружённому огромными Калеями с поднятым оружием; начинается страшная битва богов с данавами, мечи с грохотом падают на тела, головы падают как плоды пальмы, Калеи в золотых панцирях и с палицами наступают как горы в лесном пожаре; боги не выдерживают их натиска и бегут; Индра, видя бегство богов и рост Вритры, впадает в оцепенение.

Translation

Ломаша сказал: «Затем владеющий ваджрой, охраняемый могучими богами, подошёл к Вритре, который стоял, закрывая небо и землю. Вокруг его защищали огромнотельные Калеи с поднятым оружием, похожие на рогатые горы. Тогда между богами и данавами началась великая битва, на мгновение устрашившая миры. От поднятых и обрушенных мечей, падавших на тела в руках героев, поднялся страшный шум. Из-за падающих голов пространство до земли казалось, царь, усыпанным плодами пальмы, сорванными с черенков. Калеи в золотых панцирях, вооружённые палицами, надвигались на тридцать богов, как горы, объятые лесным пожаром. Боги не смогли выдержать натиска этих быстрых, бегущих вместе, и, разбитые, побежали в страхе. Увидев, что они бегут, и что Вритра возрастает, тысячеглазый Пурандара впал в сильное оцепенение».

Commentary

Даже Индра колеблется перед лицом Вритры. Эпос не скрывает страха небесного царя, чтобы показать: сила должна быть вновь соединена с высшей опорой.

Version

8e7d8ba9aac3 · published Jun 18, 2026, 4:59:17 AM UTC