Mahabharata 3.101.6-13

Devanāgarī

विष्णुर् उवाच
विदितं मे सुराः सर्वं प्रजानां क्षयकारणम् ॥
भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः ॥
कालेय इति विख्यातो गणः परमदारुणः ॥
तैश् च वृत्रं समाश्रित्य जगत् सर्वं प्रबाधितम् ॥
ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता ॥
जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम् ॥
ते प्रविश्योदधिं घोरं नक्रग्राहसमाकुलम् ॥
उत्सादनार्थं लोकानां रात्रौ घ्नन्ति मुनीन् इह ॥
न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्राश्रयगा हि ते ॥
समुद्रस्य क्षये बुद्धिर् भवद्भिः संप्रधार्यताम् ॥
अगस्त्येन विना को हि शक्तो ऽन्यो ऽर्णवशोषणे ॥
एतच् छ्रुत्वा वचो देवा विष्णुना समुदाहृतम् ॥
परमेष्ठिनम् आज्ञाप्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः ॥
तत्रापश्यन् महात्मानं वारुणिं दीप्ततेजसम् ॥
उपास्यमानम् ऋषिभिर् देवैर् इव पितामहम् ॥
ते ऽभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिम् अच्युतम् ॥
आश्रमस्थं तपोराशिं कर्मभिः स्वैर् अभिष्टुवन् ॥

Transliteration (IAST)

viṣṇur uvāca
viditaṃ me surāḥ sarvaṃ prajānāṃ kṣayakāraṇam ||
bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ ||
kāleya iti vikhyāto gaṇaḥ paramadāruṇaḥ ||
taiś ca vṛtraṃ samāśritya jagat sarvaṃ prabādhitam ||
te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā ||
jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam ||
te praviśyodadhiṃ ghoraṃ nakragrāhasamākulam ||
utsādanārthaṃ lokānāṃ rātrau ghnanti munīn iha ||
na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāśrayagā hi te ||
samudrasya kṣaye buddhir bhavadbhiḥ saṃpradhāryatām ||
agastyena vinā ko hi śakto 'nyo 'rṇavaśoṣaṇe ||
etac chrutvā vaco devā viṣṇunā samudāhṛtam ||
parameṣṭhinam ājñāpya agastyasyāśramaṃ yayuḥ ||
tatrāpaśyan mahātmānaṃ vāruṇiṃ dīptatejasam ||
upāsyamānam ṛṣibhir devair iva pitāmaham ||
te 'bhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇim acyutam ||
āśramasthaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svair abhiṣṭuvan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

विष्णुर् उवाच विदितं मे सुराः सर्वं प्रजानां क्षयकारणम् ॥ भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः ॥ कालेय इति विख्यातो गणः परमदारुणः ॥ तैश् च वृत्रं समाश्रित्य जगत् सर्वं प्रबाधितम् ॥ ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता ॥ जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम् ॥ ते प्रविश्योदधिं घोरं नक्रग्राहसमाकुलम् ॥ उत्सादनार्थं लोकानां रात्रौ घ्नन्ति मुनीन् इह ॥ न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्राश्रयगा हि ते ॥ समुद्रस्य क्षये बुद्धिर् भवद्भिः संप्रधार्यताम् ॥ अगस्त्येन विना को हि शक्तो ऽन्यो ऽर्णवशोषणे ॥ एतच् छ्रुत्वा वचो देवा विष्णुना समुदाहृतम् ॥ परमेष्ठिनम् आज्ञाप्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः ॥ तत्रापश्यन् महात्मानं वारुणिं दीप्ततेजसम् ॥ उपास्यमानम् ऋषिभिर् देवैर् इव पितामहम् ॥ ते ऽभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिम् अच्युतम् ॥ आश्रमस्थं तपोराशिं कर्मभिः स्वैर् अभिष्टुवन् ॥viṣṇur uvāca viditaṃ me surāḥ sarvaṃ prajānāṃ kṣayakāraṇam || bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ || kāleya iti vikhyāto gaṇaḥ paramadāruṇaḥ || taiś ca vṛtraṃ samāśritya jagat sarvaṃ prabādhitam || te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā || jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam || te praviśyodadhiṃ ghoraṃ nakragrāhasamākulam || utsādanārthaṃ lokānāṃ rātrau ghnanti munīn iha || na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāśrayagā hi te || samudrasya kṣaye buddhir bhavadbhiḥ saṃpradhāryatām || agastyena vinā ko hi śakto 'nyo 'rṇavaśoṣaṇe || etac chrutvā vaco devā viṣṇunā samudāhṛtam || parameṣṭhinam ājñāpya agastyasyāśramaṃ yayuḥ || tatrāpaśyan mahātmānaṃ vāruṇiṃ dīptatejasam || upāsyamānam ṛṣibhir devair iva pitāmaham || te 'bhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇim acyutam || āśramasthaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svair abhiṣṭuvan ||Вишну говорит, что знает причину гибели существ: страшные Калеи, опиравшиеся на Вритру, после его смерти вошли в океан Варуны, где укрываются, и по ночам убивают мудрецов ради уничтожения миров; пока они в океане, их нельзя истребить, поэтому нужно осушить море, а сделать это способен только Агастья; боги, получив наставление, идут к его ашраму, видят сияющего сына Варуны, окружённого риши, и восхваляют его.

Translation

Вишну сказал: «Боги, мне известна вся причина гибели существ; и вам я скажу её. Слушайте, оставив тревогу. Есть чрезвычайно страшное множество, известное как Калеи. Опираясь на Вритру, они мучили весь мир. Увидев, что мудрый Тысячеглазый убил Вритру, они, оберегая жизнь, вошли в обитель Варуны. Войдя в грозный океан, полный крокодилов и чудовищ, они ради уничтожения миров по ночам убивают здесь мудрецов. Пока они пребывают, укрываясь в океане, их нельзя привести к гибели. Поэтому вам следует обдумать осушение океана. Кто, кроме Агастьи, способен выпить море?» Услышав слово, сказанное Вишну, боги, получив разрешение Парамештхина, пошли в ашрам Агастьи. Там они увидели великого душой Варуни, пылающего сиянием, которому риши служили, словно боги Питамахе. Подойдя к великому, к незыблемому Майтраваруни, стоящему в ашраме как собранная масса тапаса, они стали прославлять его собственными деяниями».

Commentary

Вишну не только принимает молитву, но указывает точное средство. Божественная защита действует через подходящего служителя, чья сила нужна именно для этой задачи.

Version

c4ae59022858 · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC