Mahabharata 3.102.1-14

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्छितः ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने ॥
लोमश उवाच
अद्रिराजं महाशैलं मरुं कनकपर्वतम् ॥
उदयास्तमये भानुः प्रदक्षिणम् अवर्तत ॥
तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यम् अथाब्रवीत् ॥
यथा हि मेरुर् भवता नित्यशः परिगम्यते ॥
प्रदक्षिणं च क्रियते माम् एवं कुरु भास्कर ॥
एवम् उक्तस् ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत ॥
नाहम् आत्मेच्छया शैल करोम्य् एनं प्रदक्षिणम् ॥
एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत् ॥
एवम् उक्तस् ततः क्रोधात् प्रवृद्धः सहसाचलः ॥
सूर्याचन्द्रमसोर् मार्गं रोद्धुम् इच्छन् परंतप ॥
ततो देवाः सहिताः सर्व एव; सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम् ॥
निवारयाम् आसुर् उपायतस् तं; न च स्म तेषां वचनं चकार ॥
अथाभिजग्मुर् मुनिम् आश्रमस्थं; तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम् ॥
अगस्त्यम् अत्यद्भुतवीर्यदीप्तं; तं चार्थम् ऊचुः सहिताः सुरास् ते ॥
देवा ऊचुः
सूर्याचन्द्रमसोर् मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा ॥
शैलराजो वृणोत्य् एष विन्ध्यः क्रोधवशानुगः ॥
तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश् चिद् द्विजोत्तम ॥
ऋते त्वां हि महाभाग तस्माद् एनं निवारय ॥
लोमश उवाच
तच् छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलम् अभ्यगात् ॥
सो ऽभिगम्याब्रवीद् विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः ॥
मार्गम् इच्छाम्य् अहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम ॥
दक्षिणाम् अभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केन चित् ॥
यावदागमनं मह्यं तावत् त्वं प्रतिपालय ॥
निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ॥
एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन ॥
अद्यापि दक्षिणाद् देशाद् वारुणिर् न निवर्तते ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते ॥
अगस्त्यस्य प्रभावेन यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrchitaḥ ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune ||
lomaśa uvāca
adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatam ||
udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇam avartata ||
taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryam athābravīt ||
yathā hi merur bhavatā nityaśaḥ parigamyate ||
pradakṣiṇaṃ ca kriyate mām evaṃ kuru bhāskara ||
evam uktas tataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata ||
nāham ātmecchayā śaila karomy enaṃ pradakṣiṇam ||
eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat ||
evam uktas tataḥ krodhāt pravṛddhaḥ sahasācalaḥ ||
sūryācandramasor mārgaṃ roddhum icchan paraṃtapa ||
tato devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājam ||
nivārayām āsur upāyatas taṃ; na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra ||
athābhijagmur munim āśramasthaṃ; tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham ||
agastyam atyadbhutavīryadīptaṃ; taṃ cārtham ūcuḥ sahitāḥ surās te ||
devā ūcuḥ
sūryācandramasor mārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā ||
śailarājo vṛṇoty eṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ ||
taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaś cid dvijottama ||
ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmād enaṃ nivāraya ||
lomaśa uvāca
tac chrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailam abhyagāt ||
so 'bhigamyābravīd vindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ ||
mārgam icchāmy ahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama ||
dakṣiṇām abhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kena cit ||
yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvat tvaṃ pratipālaya ||
nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ ||
evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana ||
adyāpi dakṣiṇād deśād vāruṇir na nivartate ||
etat te sarvam ākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate ||
agastyasya prabhāvena yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्छितः ॥ एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने ॥ लोमश उवाच अद्रिराजं महाशैलं मरुं कनकपर्वतम् ॥ उदयास्तमये भानुः प्रदक्षिणम् अवर्तत ॥ तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यम् अथाब्रवीत् ॥ यथा हि मेरुर् भवता नित्यशः परिगम्यते ॥ प्रदक्षिणं च क्रियते माम् एवं कुरु भास्कर ॥ एवम् उक्तस् ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत ॥ नाहम् आत्मेच्छया शैल करोम्य् एनं प्रदक्षिणम् ॥ एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत् ॥ एवम् उक्तस् ततः क्रोधात् प्रवृद्धः सहसाचलः ॥ सूर्याचन्द्रमसोर् मार्गं रोद्धुम् इच्छन् परंतप ॥ ततो देवाः सहिताः सर्व एव; सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम् ॥ निवारयाम् आसुर् उपायतस् तं; न च स्म तेषां वचनं चकार ॥ अथाभिजग्मुर् मुनिम् आश्रमस्थं; तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम् ॥ अगस्त्यम् अत्यद्भुतवीर्यदीप्तं; तं चार्थम् ऊचुः सहिताः सुरास् ते ॥ देवा ऊचुः सूर्याचन्द्रमसोर् मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा ॥ शैलराजो वृणोत्य् एष विन्ध्यः क्रोधवशानुगः ॥ तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश् चिद् द्विजोत्तम ॥ ऋते त्वां हि महाभाग तस्माद् एनं निवारय ॥ लोमश उवाच तच् छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलम् अभ्यगात् ॥ सो ऽभिगम्याब्रवीद् विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः ॥ मार्गम् इच्छाम्य् अहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम ॥ दक्षिणाम् अभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केन चित् ॥ यावदागमनं मह्यं तावत् त्वं प्रतिपालय ॥ निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ॥ एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन ॥ अद्यापि दक्षिणाद् देशाद् वारुणिर् न निवर्तते ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते ॥ अगस्त्यस्य प्रभावेन यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥yudhiṣṭhira uvāca kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrchitaḥ || etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune || lomaśa uvāca adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatam || udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇam avartata || taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryam athābravīt || yathā hi merur bhavatā nityaśaḥ parigamyate || pradakṣiṇaṃ ca kriyate mām evaṃ kuru bhāskara || evam uktas tataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata || nāham ātmecchayā śaila karomy enaṃ pradakṣiṇam || eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat || evam uktas tataḥ krodhāt pravṛddhaḥ sahasācalaḥ || sūryācandramasor mārgaṃ roddhum icchan paraṃtapa || tato devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājam || nivārayām āsur upāyatas taṃ; na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra || athābhijagmur munim āśramasthaṃ; tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham || agastyam atyadbhutavīryadīptaṃ; taṃ cārtham ūcuḥ sahitāḥ surās te || devā ūcuḥ sūryācandramasor mārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā || śailarājo vṛṇoty eṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ || taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaś cid dvijottama || ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmād enaṃ nivāraya || lomaśa uvāca tac chrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailam abhyagāt || so 'bhigamyābravīd vindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ || mārgam icchāmy ahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama || dakṣiṇām abhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kena cit || yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvat tvaṃ pratipālaya || nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ || evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana || adyāpi dakṣiṇād deśād vāruṇir na nivartate || etat te sarvam ākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate || agastyasya prabhāvena yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||Юдхиштхира просит рассказать, почему Виндхья внезапно вырос в гневе; Ломаша объясняет, что солнце обходило Меру, а Виндхья попросил обходить и его; солнце ответило, что следует пути, установленному создателем мира; тогда Виндхья вырос, желая преградить путь солнцу и луне; боги не смогли остановить его и пришли к Агастье; Агастья с женой попросил Виндхью дать путь на юг и ждать его возвращения, после чего расти сколько хочет; с тех пор Варуни не возвращается с юга, и Виндхья не растёт.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Почему Виндхья, охваченный гневом, внезапно вырос? Об этом я хочу услышать подробно, великий мудрец». Ломаша сказал: «Солнце при восходе и заходе обходило царя гор, великий золотой Меру. Увидев это, гора Виндхья сказала солнцу: “Как Меру ты постоянно обходишь и совершаешь вокруг него прадакшину, так же поступай со мной, Бхаскара”. Солнце ответило царю гор: “Не по своей воле, гора, я совершаю этот обход. Этот путь назначен мне Тем, кем создан этот мир”. Услышав это, гора от гнева внезапно выросла, желая преградить путь солнцу и луне, о сокрушитель врагов. Тогда все боги вместе с Индрой собрались к великой горе и старались остановить её разными средствами, но она не исполнила их слова. Тогда они пришли к мудрецу в ашраме, к подвижнику, лучшему среди носителей дхармы, к Агастье, сияющему чудесной силой, и рассказали ему это дело. Боги сказали: “Этот царь гор Виндхья, подчинённый гневу, закрывает путь солнца, луны и движение созвездий. Никто, кроме тебя, великий, не способен остановить его; поэтому останови его”. Услышав слово богов, брахман пошёл к горе. Придя вместе с женой, он сказал Виндхье: “Лучшая из гор, дай мне путь. Я должен по одному делу идти в южную сторону. До моего возвращения жди; когда я вернусь, царь гор, тогда расти сколько пожелаешь”. Заключив такое соглашение с Виндхьей, о сокрушитель врагов, Варуни доныне не возвращается из южной страны. Так я рассказал тебе, почему Виндхья не растёт, силой Агастьи, о которой ты спросил».

Commentary

Виндхья хочет почёта, равного Меру, но порядок не строится на самолюбии. Агастья побеждает не оружием, а словом, перед которым гордость вынуждена склониться.

Version

e67a9a55bcac · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC