Mahabharata 3.104.6-15

Devanāgarī

लोमश उवाच
इक्ष्वाकूणां कुले जातः सगरो नाम पार्थिवः ॥
रूपसत्त्वबलोपेतः स चापुत्रः प्रतापवान् ॥
स हैहयान् समुत्साद्य तालजङ्घांश् च भारत ॥
वशे च कृत्वा राज्ञो ऽन्यान् स्वराज्यम् अन्वशासत ॥
तस्य भार्ये त्व् अभवतां रूपयौवनदर्पिते ॥
वैदर्भी भरतश्रेष्ठ शैब्या च भरतर्षभ ॥
स पुत्रकामो नृपतिस् तताप सुमहत् तपः ॥
पत्नीभ्यां सह राजेन्द्र कैलासं गिरिम् आश्रितः ॥
स तप्यमानः सुमहत् तपो योगसमन्वितः ॥
आससाद महात्मानं त्र्यक्षं त्रिपुरमर्दनम् ॥
शंकरं भवम् ईशानं शूलपानिं पिनाकिनम् ॥
त्र्यम्बकं शिवम् उग्रेशं बहुरूपम् उमापतिम् ॥
स तं दृष्ट्वैव वरदं पत्नीभ्यां सहितो नृपः ॥
प्रणिपत्य महाबाहुः पुत्रार्थं समयाचत ॥
तं प्रीतिमान् हरः प्राह सभार्यं नृपसत्तमम् ॥
यस्मिन् वृतो मुहूर्ते ऽहं त्वयेह नृपते वरम् ॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि शूराः समरदर्पिताः ॥
एकस्यां संभविष्यन्ति पत्न्यां तव नरोत्तम ॥
ते चैव सर्वे सहिताः क्षयं यास्यन्ति पार्थिव ॥
एको वंशधरः शूर एकस्यां संभविष्यति ॥
एवम् उक्त्वा तु तं रुद्रस् तत्रैवान्तरधीयत ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ ||
rūpasattvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān ||
sa haihayān samutsādya tālajaṅghāṃś ca bhārata ||
vaśe ca kṛtvā rājño 'nyān svarājyam anvaśāsata ||
tasya bhārye tv abhavatāṃ rūpayauvanadarpite ||
vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha ||
sa putrakāmo nṛpatis tatāpa sumahat tapaḥ ||
patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girim āśritaḥ ||
sa tapyamānaḥ sumahat tapo yogasamanvitaḥ ||
āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam ||
śaṃkaraṃ bhavam īśānaṃ śūlapāniṃ pinākinam ||
tryambakaṃ śivam ugreśaṃ bahurūpam umāpatim ||
sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ ||
praṇipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata ||
taṃ prītimān haraḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam ||
yasmin vṛto muhūrte 'haṃ tvayeha nṛpate varam ||
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ ||
ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava narottama ||
te caiva sarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva ||
eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati ||
evam uktvā tu taṃ rudras tatraivāntaradhīyata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच इक्ष्वाकूणां कुले जातः सगरो नाम पार्थिवः ॥ रूपसत्त्वबलोपेतः स चापुत्रः प्रतापवान् ॥ स हैहयान् समुत्साद्य तालजङ्घांश् च भारत ॥ वशे च कृत्वा राज्ञो ऽन्यान् स्वराज्यम् अन्वशासत ॥ तस्य भार्ये त्व् अभवतां रूपयौवनदर्पिते ॥ वैदर्भी भरतश्रेष्ठ शैब्या च भरतर्षभ ॥ स पुत्रकामो नृपतिस् तताप सुमहत् तपः ॥ पत्नीभ्यां सह राजेन्द्र कैलासं गिरिम् आश्रितः ॥ स तप्यमानः सुमहत् तपो योगसमन्वितः ॥ आससाद महात्मानं त्र्यक्षं त्रिपुरमर्दनम् ॥ शंकरं भवम् ईशानं शूलपानिं पिनाकिनम् ॥ त्र्यम्बकं शिवम् उग्रेशं बहुरूपम् उमापतिम् ॥ स तं दृष्ट्वैव वरदं पत्नीभ्यां सहितो नृपः ॥ प्रणिपत्य महाबाहुः पुत्रार्थं समयाचत ॥ तं प्रीतिमान् हरः प्राह सभार्यं नृपसत्तमम् ॥ यस्मिन् वृतो मुहूर्ते ऽहं त्वयेह नृपते वरम् ॥ षष्टिः पुत्रसहस्राणि शूराः समरदर्पिताः ॥ एकस्यां संभविष्यन्ति पत्न्यां तव नरोत्तम ॥ ते चैव सर्वे सहिताः क्षयं यास्यन्ति पार्थिव ॥ एको वंशधरः शूर एकस्यां संभविष्यति ॥ एवम् उक्त्वा तु तं रुद्रस् तत्रैवान्तरधीयत ॥lomaśa uvāca ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ || rūpasattvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān || sa haihayān samutsādya tālajaṅghāṃś ca bhārata || vaśe ca kṛtvā rājño 'nyān svarājyam anvaśāsata || tasya bhārye tv abhavatāṃ rūpayauvanadarpite || vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha || sa putrakāmo nṛpatis tatāpa sumahat tapaḥ || patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girim āśritaḥ || sa tapyamānaḥ sumahat tapo yogasamanvitaḥ || āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam || śaṃkaraṃ bhavam īśānaṃ śūlapāniṃ pinākinam || tryambakaṃ śivam ugreśaṃ bahurūpam umāpatim || sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ || praṇipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata || taṃ prītimān haraḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam || yasmin vṛto muhūrte 'haṃ tvayeha nṛpate varam || ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ || ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava narottama || te caiva sarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva || eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati || evam uktvā tu taṃ rudras tatraivāntaradhīyata ||Ломаша рассказывает о царе Сагаре из рода Икшваку, прекрасном, сильном, доблестном, но бездетном; он покоряет хайхаев, таладжангхов и других царей, затем с двумя жёнами, Вайдарбхи и Шайбьей, совершает великий тапас на Кайласе ради сыновей; там он видит трёхглазого Шанкару, Бхаву, Ишану, Шулaпани, Пинакина, Трьямбаку, Шиву, Угрешу, Бахурупу и Умапати, падает перед ним и просит сыновей; Хара обещает, что у одной жены родятся шестьдесят тысяч храбрых сыновей, которые вместе погибнут, а у другой родится один герой, продолжатель рода.

Translation

Ломаша сказал: «В роду Икшваку родился царь по имени Сагара, наделённый красотой, стойкостью и силой, могущественный, но бездетный. Он уничтожил хайхаев и таладжангхов, подчинил других царей и правил собственным царством. У него были две жены, гордившиеся красотой и юностью: Вайдарбхи, о лучший Бхарата, и Шайбья, о бык среди Бхаратов. Желая сыновей, царь вместе с обеими жёнами предался великому тапасу, поселившись на горе Кайласе. Совершая великий тапас, соединённый с йогой, он увидел великого душой трёхглазого разрушителя Трипуры: Шанкару, Бхаву, Ишану, Шулaпани, Пинакина, Трьямбаку, Шиву, Угрешу, многообразного Умапати. Едва увидев дарителя благ, царь вместе с жёнами пал перед ним и попросил сыновей. Довольный Хара сказал лучшему царю с жёнами: “В тот миг, когда ты просил у меня дар, о владыка людей, у одной твоей жены родятся шестьдесят тысяч сыновей — героев, гордых в битве. Но все они вместе погибнут, царь. У другой родится один герой, продолжатель рода”. Сказав это, Рудра исчез на том самом месте».

Commentary

Дар Шивы сразу несёт и благословение, и предупреждение. Многочисленность без смирения не спасает род; продолжение придёт через того, кто сохранит дхарму.

Version

6f7bf223c128 · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC