Mahabharata 3.105.9-18

Devanāgarī

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ ॥
दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ॥
तस्याश्वो व्यचरद् भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः ॥
समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम् ॥
रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत ॥
ततस् ते सागरास् तात हृतं मत्वा हयोत्तमम् ॥
आगम्य पितुर् आचख्युर् अदृश्यं तुरगं हृतम् ॥
तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम् ॥
ततस् ते पितुर् आज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम् ॥
अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम् ॥
ततस् ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम् ॥
नाध्यगच्छन्त तुरगम् अश्वहर्तारम् एव च ॥
आगम्य पितरं चोचुस् ततः प्राञ्जलयो ऽग्रतः ॥
ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा ॥
सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप ॥
अस्माभिर् विचिता राजञ् शासनात् तव पार्थिव ॥
न चाश्वम् अधिगच्छामो नाश्वहर्तारम् एव च ॥
श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्छितः ॥
उवाच वचनं सर्वांस् तदा दैववशान् नृप ॥
अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम् ॥
यज्ञियं तं विना ह्य् अश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः ॥
प्रतिगृह्य तु संदेशं ततस् ते सगरात्मजाः ॥
भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुम् उपचक्रमुः ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha ||
dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān ||
tasyāśvo vyacarad bhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ ||
samudraṃ sa samāsādya nistoyaṃ bhīmadarśanam ||
rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata ||
tatas te sāgarās tāta hṛtaṃ matvā hayottamam ||
āgamya pitur ācakhyur adṛśyaṃ turagaṃ hṛtam ||
tenoktā dikṣu sarvāsu sarve mārgata vājinam ||
tatas te pitur ājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayam ||
amārganta mahārāja sarvaṃ ca pṛthivītalam ||
tatas te sāgarāḥ sarve samupetya parasparam ||
nādhyagacchanta turagam aśvahartāram eva ca ||
āgamya pitaraṃ cocus tataḥ prāñjalayo 'grataḥ ||
sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā ||
saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nṛpa ||
asmābhir vicitā rājañ śāsanāt tava pārthiva ||
na cāśvam adhigacchāmo nāśvahartāram eva ca ||
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā krodhamūrchitaḥ ||
uvāca vacanaṃ sarvāṃs tadā daivavaśān nṛpa ||
anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyo mārgata vājinam ||
yajñiyaṃ taṃ vinā hy aśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ ||
pratigṛhya tu saṃdeśaṃ tatas te sagarātmajāḥ ||
bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetum upacakramuḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ ॥ दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ॥ तस्याश्वो व्यचरद् भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः ॥ समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम् ॥ रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत ॥ ततस् ते सागरास् तात हृतं मत्वा हयोत्तमम् ॥ आगम्य पितुर् आचख्युर् अदृश्यं तुरगं हृतम् ॥ तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम् ॥ ततस् ते पितुर् आज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम् ॥ अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम् ॥ ततस् ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम् ॥ नाध्यगच्छन्त तुरगम् अश्वहर्तारम् एव च ॥ आगम्य पितरं चोचुस् ततः प्राञ्जलयो ऽग्रतः ॥ ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा ॥ सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप ॥ अस्माभिर् विचिता राजञ् शासनात् तव पार्थिव ॥ न चाश्वम् अधिगच्छामो नाश्वहर्तारम् एव च ॥ श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्छितः ॥ उवाच वचनं सर्वांस् तदा दैववशान् नृप ॥ अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम् ॥ यज्ञियं तं विना ह्य् अश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः ॥ प्रतिगृह्य तु संदेशं ततस् ते सगरात्मजाः ॥ भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुम् उपचक्रमुः ॥tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha || dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān || tasyāśvo vyacarad bhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ || samudraṃ sa samāsādya nistoyaṃ bhīmadarśanam || rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata || tatas te sāgarās tāta hṛtaṃ matvā hayottamam || āgamya pitur ācakhyur adṛśyaṃ turagaṃ hṛtam || tenoktā dikṣu sarvāsu sarve mārgata vājinam || tatas te pitur ājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayam || amārganta mahārāja sarvaṃ ca pṛthivītalam || tatas te sāgarāḥ sarve samupetya parasparam || nādhyagacchanta turagam aśvahartāram eva ca || āgamya pitaraṃ cocus tataḥ prāñjalayo 'grataḥ || sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā || saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nṛpa || asmābhir vicitā rājañ śāsanāt tava pārthiva || na cāśvam adhigacchāmo nāśvahartāram eva ca || śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā krodhamūrchitaḥ || uvāca vacanaṃ sarvāṃs tadā daivavaśān nṛpa || anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyo mārgata vājinam || yajñiyaṃ taṃ vinā hy aśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ || pratigṛhya tu saṃdeśaṃ tatas te sagarātmajāḥ || bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetum upacakramuḥ ||After a long time had passed, the mighty Sagara is consecrated for the ashvamedha; his horse roams the earth under the guard of his sons, but vanishes by the waterless, dreadful ocean; the sons believe the best of horses has been stolen, report it to their father, and Sagara orders them to search for the horse in every direction and not to return without the sacrificial horse; they again begin to search the whole earth.

Translation

After a long time had passed, O best of the Bharatas, the mighty king Sagara was consecrated for the horse sacrifice. His horse roamed the earth, carefully guarded by his sons. On reaching the waterless ocean, dreadful to behold, it vanished right there, though it was diligently watched. Then the Sagaras, thinking the best of horses had been stolen, came to their father and reported that the horse had vanished, stolen and unseen. He said to them: 'All of you search for the horse in every direction. Without this sacrificial horse, my children, you must not return.' Having received this charge, the sons of Sagara again began to search the whole earth."

Commentary

The lost sacrificial horse becomes a trial for the lineage. What was meant to complete the sacrifice instead brings out the sons' hidden fury.

Version

be4ec228926f · published Jul 16, 2026, 5:02:54 PM UTC

Available inRUEN