Mahabharata 3.105.19-25

Devanāgarī

अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीम् अवदारिताम् ॥
समासाद्य बिलं तच् च खनन्तः सगरात्मजाः ॥
कुद्दालैर् ह्रेषुकैश् चैव समुद्रम् अखनंस् तदा ॥
स खन्यमानः सहितैः सागरैर् वरुणालयः ॥
अगच्छत् परमाम् आर्तिं दार्यमाणः समन्ततः ॥
असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च ॥
आर्तनादम् अकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः ॥
छिन्नशीर्षा विदेहाश् च भिन्नजान्वस्थिमस्तकाः ॥
प्राणिनः समदृश्यन्त शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
एवं हि खनतां तेषां समुद्रं मकरालयम् ॥
व्यतीतः सुमहान् कालो न चाश्वः समदृश्यत ॥
ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते ॥
विदार्य पातालम् अथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः ॥
अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले ॥
कपिलं च महात्मानं तेजोराशिम् अनुत्तमम् ॥
तपसा दीप्यमानं तं ज्वालाभिर् इव पावकम् ॥

Transliteration (IAST)

athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīm avadāritām ||
samāsādya bilaṃ tac ca khanantaḥ sagarātmajāḥ ||
kuddālair hreṣukaiś caiva samudram akhanaṃs tadā ||
sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarair varuṇālayaḥ ||
agacchat paramām ārtiṃ dāryamāṇaḥ samantataḥ ||
asuroragarakṣāṃsi sattvāni vividhāni ca ||
ārtanādam akurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ ||
chinnaśīrṣā videhāś ca bhinnajānvasthimastakāḥ ||
prāṇinaḥ samadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ makarālayam ||
vyatītaḥ sumahān kālo na cāśvaḥ samadṛśyata ||
tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate ||
vidārya pātālam atha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ ||
apaśyanta hayaṃ tatra vicarantaṃ mahītale ||
kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejorāśim anuttamam ||
tapasā dīpyamānaṃ taṃ jvālābhir iva pāvakam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीम् अवदारिताम् ॥ समासाद्य बिलं तच् च खनन्तः सगरात्मजाः ॥ कुद्दालैर् ह्रेषुकैश् चैव समुद्रम् अखनंस् तदा ॥ स खन्यमानः सहितैः सागरैर् वरुणालयः ॥ अगच्छत् परमाम् आर्तिं दार्यमाणः समन्ततः ॥ असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च ॥ आर्तनादम् अकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः ॥ छिन्नशीर्षा विदेहाश् च भिन्नजान्वस्थिमस्तकाः ॥ प्राणिनः समदृश्यन्त शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ एवं हि खनतां तेषां समुद्रं मकरालयम् ॥ व्यतीतः सुमहान् कालो न चाश्वः समदृश्यत ॥ ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते ॥ विदार्य पातालम् अथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः ॥ अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले ॥ कपिलं च महात्मानं तेजोराशिम् अनुत्तमम् ॥ तपसा दीप्यमानं तं ज्वालाभिर् इव पावकम् ॥athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīm avadāritām || samāsādya bilaṃ tac ca khanantaḥ sagarātmajāḥ || kuddālair hreṣukaiś caiva samudram akhanaṃs tadā || sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarair varuṇālayaḥ || agacchat paramām ārtiṃ dāryamāṇaḥ samantataḥ || asuroragarakṣāṃsi sattvāni vividhāni ca || ārtanādam akurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ || chinnaśīrṣā videhāś ca bhinnajānvasthimastakāḥ || prāṇinaḥ samadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ || evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ makarālayam || vyatītaḥ sumahān kālo na cāśvaḥ samadṛśyata || tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate || vidārya pātālam atha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ || apaśyanta hayaṃ tatra vicarantaṃ mahītale || kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejorāśim anuttamam || tapasā dīpyamānaṃ taṃ jvālābhir iva pāvakam ||Сыновья Сагары видят разверзнутую землю и ход коня, начинают рыть, разрывая океан мотыгами; обитель Варуны приходит в крайнее страдание, существа — асуры, наги, ракшасы и разные животные — кричат и гибнут сотнями и тысячами; долго они роют океан, но конь не находится; наконец в северо-восточной части океана они, разорвав землю до Паталы, видят коня и великого Капилу, сияющего тапасом как огонь.

Translation

Затем эти герои увидели разверзнутую землю. Дойдя до провала, сыновья Сагары стали рыть и мотыгами разрывали океан. Обитель Варуны, раздираемая со всех сторон собравшимися Сагарами, пришла в крайнюю муку. Асуры, наги, ракшасы и разные существа, убиваемые Сагарами, издавали крики боли. Сотни и тысячи живых существ были видны с отсечёнными головами, без тел, с разбитыми коленями, костями и черепами. Так, пока они рыли океан, обитель макар, прошло очень много времени, а конь всё не находился. Тогда в северо-восточной стороне океана, владыка земли, разгневанные сыновья Сагары, разорвав Паталу, увидели там коня, бродящего по земле, и великого душой Капилу, высшую массу сияния, пылающего тапасом, словно огонь языками пламени».

Commentary

В поиске коня Сагары разрушают мир вокруг себя. Даже религиозная цель становится опасной, когда её преследуют без смирения перед живыми существами.

Version

62e9d16db5bf · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC