Mahabharata 3.107.1-14

Devanāgarī

लोमश उवाच
स तु राजा महेष्वासश् चक्रवर्ती महारथः ॥
बभूव सर्वलोकस्य मनोनयननन्दनः ॥
स शुश्राव महाबाहुः कपिलेन महात्मना ॥
पितॄणां निधनं घोरम् अप्राप्तिं त्रिदिवस्य च ॥
स राज्यं सचिवे न्यस्य हृदयेन विदूयता ॥
जगाम हिमवत्पार्श्वं तपस् तप्तुं नरेश्वरः ॥
आरिराधयिषुर् गङ्गां तपसा दग्धकिल्बिषः ॥
सो ऽपश्यत नरश्रेष्ठ हिमवन्तं नगोत्तमम् ॥
शृङ्गैर् बहुविधाकारैर् धातुमद्भिर् अलंकृतम् ॥
पवनालम्बिभिर् मेघैः परिष्वक्तं समन्ततः ॥
नदीकुञ्जनितम्बैश् च सोदकैर् उपशोभितम् ॥
गुहाकन्दरसंलीनैः सिंहव्याघ्रैर् निषेवितम् ॥
शकुनैश् च विचित्राङ्गैः कूजद्भिर् विविधा गिरः ॥
भृङ्गराजैस् तथा हंसैर् दात्यूहैर् जलकुक्कुटैः ॥
मयूरैः शतपत्रैश् च कोकिलैर् जीवजीवकैः ॥
चकोरैर् असितापाङ्गैस् तथा पुत्रप्रियैर् अपि ॥
जलस्थानेषु रम्येषु पद्मिनीभिश् च संकुलम् ॥
सारसानां च मधुरैर् व्याहृतैः समलंकृतम् ॥
किंनरैर् अप्सरोभिश् च निषेवितशिलातलम् ॥
दिशागजविषाणाग्रैः समन्ताद् घृष्टपादपम् ॥
विद्याधरानुचरितं नानारत्नसमाकुलम् ॥
विषोल्बणैर् भुजंगैश् च दीप्तजिह्वैर् निषेवितम् ॥
क्व चित् कनकसंकाशं क्व चिद् रजतसंनिभम् ॥
क्व चिद् अञ्जनपुञ्जाभं हिमवन्तम् उपागमत् ॥
स तु तत्र नरश्रेष्ठस् तपो घोरं समाश्रितः ॥
फलमूलाम्बुभक्षो ऽभूत् सहस्रं परिवत्सरान् ॥
संवत्सरसहस्रे तु गते दिव्ये महानदी ॥
दर्शयाम् आस तं गङ्गा तदा मूर्तिमती स्वयम् ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
sa tu rājā maheṣvāsaś cakravartī mahārathaḥ ||
babhūva sarvalokasya manonayananandanaḥ ||
sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā ||
pitṝṇāṃ nidhanaṃ ghoram aprāptiṃ tridivasya ca ||
sa rājyaṃ sacive nyasya hṛdayena vidūyatā ||
jagāma himavatpārśvaṃ tapas taptuṃ nareśvaraḥ ||
ārirādhayiṣur gaṅgāṃ tapasā dagdhakilbiṣaḥ ||
so 'paśyata naraśreṣṭha himavantaṃ nagottamam ||
śṛṅgair bahuvidhākārair dhātumadbhir alaṃkṛtam ||
pavanālambibhir meghaiḥ pariṣvaktaṃ samantataḥ ||
nadīkuñjanitambaiś ca sodakair upaśobhitam ||
guhākandarasaṃlīnaiḥ siṃhavyāghrair niṣevitam ||
śakunaiś ca vicitrāṅgaiḥ kūjadbhir vividhā giraḥ ||
bhṛṅgarājais tathā haṃsair dātyūhair jalakukkuṭaiḥ ||
mayūraiḥ śatapatraiś ca kokilair jīvajīvakaiḥ ||
cakorair asitāpāṅgais tathā putrapriyair api ||
jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiś ca saṃkulam ||
sārasānāṃ ca madhurair vyāhṛtaiḥ samalaṃkṛtam ||
kiṃnarair apsarobhiś ca niṣevitaśilātalam ||
diśāgajaviṣāṇāgraiḥ samantād ghṛṣṭapādapam ||
vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulam ||
viṣolbaṇair bhujaṃgaiś ca dīptajihvair niṣevitam ||
kva cit kanakasaṃkāśaṃ kva cid rajatasaṃnibham ||
kva cid añjanapuñjābhaṃ himavantam upāgamat ||
sa tu tatra naraśreṣṭhas tapo ghoraṃ samāśritaḥ ||
phalamūlāmbubhakṣo 'bhūt sahasraṃ parivatsarān ||
saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī ||
darśayām āsa taṃ gaṅgā tadā mūrtimatī svayam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच स तु राजा महेष्वासश् चक्रवर्ती महारथः ॥ बभूव सर्वलोकस्य मनोनयननन्दनः ॥ स शुश्राव महाबाहुः कपिलेन महात्मना ॥ पितॄणां निधनं घोरम् अप्राप्तिं त्रिदिवस्य च ॥ स राज्यं सचिवे न्यस्य हृदयेन विदूयता ॥ जगाम हिमवत्पार्श्वं तपस् तप्तुं नरेश्वरः ॥ आरिराधयिषुर् गङ्गां तपसा दग्धकिल्बिषः ॥ सो ऽपश्यत नरश्रेष्ठ हिमवन्तं नगोत्तमम् ॥ शृङ्गैर् बहुविधाकारैर् धातुमद्भिर् अलंकृतम् ॥ पवनालम्बिभिर् मेघैः परिष्वक्तं समन्ततः ॥ नदीकुञ्जनितम्बैश् च सोदकैर् उपशोभितम् ॥ गुहाकन्दरसंलीनैः सिंहव्याघ्रैर् निषेवितम् ॥ शकुनैश् च विचित्राङ्गैः कूजद्भिर् विविधा गिरः ॥ भृङ्गराजैस् तथा हंसैर् दात्यूहैर् जलकुक्कुटैः ॥ मयूरैः शतपत्रैश् च कोकिलैर् जीवजीवकैः ॥ चकोरैर् असितापाङ्गैस् तथा पुत्रप्रियैर् अपि ॥ जलस्थानेषु रम्येषु पद्मिनीभिश् च संकुलम् ॥ सारसानां च मधुरैर् व्याहृतैः समलंकृतम् ॥ किंनरैर् अप्सरोभिश् च निषेवितशिलातलम् ॥ दिशागजविषाणाग्रैः समन्ताद् घृष्टपादपम् ॥ विद्याधरानुचरितं नानारत्नसमाकुलम् ॥ विषोल्बणैर् भुजंगैश् च दीप्तजिह्वैर् निषेवितम् ॥ क्व चित् कनकसंकाशं क्व चिद् रजतसंनिभम् ॥ क्व चिद् अञ्जनपुञ्जाभं हिमवन्तम् उपागमत् ॥ स तु तत्र नरश्रेष्ठस् तपो घोरं समाश्रितः ॥ फलमूलाम्बुभक्षो ऽभूत् सहस्रं परिवत्सरान् ॥ संवत्सरसहस्रे तु गते दिव्ये महानदी ॥ दर्शयाम् आस तं गङ्गा तदा मूर्तिमती स्वयम् ॥lomaśa uvāca sa tu rājā maheṣvāsaś cakravartī mahārathaḥ || babhūva sarvalokasya manonayananandanaḥ || sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā || pitṝṇāṃ nidhanaṃ ghoram aprāptiṃ tridivasya ca || sa rājyaṃ sacive nyasya hṛdayena vidūyatā || jagāma himavatpārśvaṃ tapas taptuṃ nareśvaraḥ || ārirādhayiṣur gaṅgāṃ tapasā dagdhakilbiṣaḥ || so 'paśyata naraśreṣṭha himavantaṃ nagottamam || śṛṅgair bahuvidhākārair dhātumadbhir alaṃkṛtam || pavanālambibhir meghaiḥ pariṣvaktaṃ samantataḥ || nadīkuñjanitambaiś ca sodakair upaśobhitam || guhākandarasaṃlīnaiḥ siṃhavyāghrair niṣevitam || śakunaiś ca vicitrāṅgaiḥ kūjadbhir vividhā giraḥ || bhṛṅgarājais tathā haṃsair dātyūhair jalakukkuṭaiḥ || mayūraiḥ śatapatraiś ca kokilair jīvajīvakaiḥ || cakorair asitāpāṅgais tathā putrapriyair api || jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiś ca saṃkulam || sārasānāṃ ca madhurair vyāhṛtaiḥ samalaṃkṛtam || kiṃnarair apsarobhiś ca niṣevitaśilātalam || diśāgajaviṣāṇāgraiḥ samantād ghṛṣṭapādapam || vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulam || viṣolbaṇair bhujaṃgaiś ca dīptajihvair niṣevitam || kva cit kanakasaṃkāśaṃ kva cid rajatasaṃnibham || kva cid añjanapuñjābhaṃ himavantam upāgamat || sa tu tatra naraśreṣṭhas tapo ghoraṃ samāśritaḥ || phalamūlāmbubhakṣo 'bhūt sahasraṃ parivatsarān || saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī || darśayām āsa taṃ gaṅgā tadā mūrtimatī svayam ||Бхагиратха становится могучим царём-чакравартином, радующим умы и глаза всех; он слышит о страшной гибели предков от Капилы и о том, что они не достигли неба, передаёт царство советнику и с болью в сердце идёт к склону Химавата совершать тапас, желая умилостивить Гангу; он видит Химават, украшенный разными вершинами и минералами, объятый облаками, сияющий реками, пещерами, зверями, птицами, киннарами, апсарами, видьядхарами, змеями и разными цветами камня; там он тысячу божественных лет совершает суровый тапас, питаясь плодами, корнями и водой; после тысячи лет великая река Ганга сама является ему в облике.

Translation

Ломаша сказал: «Этот царь, великий лучник, чакравартин и великий колесничный воин, стал радостью для ума и глаз всего мира. Он услышал о страшной гибели своих предков от великого Капилы и о том, что они не достигли тридивы. Передав царство советнику, с сердцем, пронзённым болью, он пошёл к склону Химавата совершать тапас, владыка людей, желая тапасом умилостивить Гангу и сжечь свои грехи. Он увидел Химават, лучшую из гор, украшенную вершинами разных форм и минералами, со всех сторон обнятую облаками, висящими в ветре, прекрасную речными долинами и водами, служимую львами и тиграми, скрытыми в пещерах и ущельях. Там были птицы с пёстрыми членами, поющие разные голоса: бхрингараджи, гуси, датьюхи, водяные петухи, павлины, шатапатры, кукушки, живандживаки, чакоры с тёмными углами глаз и путраприи. В красивых водных местах она была полна лотосовых прудов и украшена сладкими голосами журавлей. Её скальные площадки посещали киннары и апсары; деревья вокруг были истёрты концами бивней слонов сторон света; по ней ходили видьядхары, она была полна разных драгоценностей, служима ядовитыми змеями с пылающими языками. Местами Химават был подобен золоту, местами серебру, местами — скоплению чёрной сурьмы. Придя туда, лучший из людей принял страшный тапас и тысячу божественных лет питался плодами, корнями и водой. Когда прошла тысяча лет, великая река Ганга сама явилась ему в телесном облике».

Commentary

Бхагиратха начинает не с власти, а с передачи власти и ухода к тапасу. Чтобы привести Гангу для предков, он сначала должен стать пустым от царской гордости.

Version

d545824985ff · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC