Mahabharata 3.106.29-40

Devanāgarī

अंशुमान् एवम् उक्तस् तु कपिलेन महात्मना ॥
आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः ॥
सो ऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः ॥
मूर्ध्नि तेनाप्य् उपाघ्रातस् तस्मै सर्वं न्यवेदयत् ॥
यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा ॥
तं चास्मै हयम् आचष्ट यज्ञवाटम् उपागतम् ॥
तच् छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखम् अत्यजत् ॥
अंशुमन्तं च संपूज्य समापयत तं क्रतुम् ॥
समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः ॥
पुत्रत्वे कल्पयाम् आस समुद्रं वरुणालयम् ॥
प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः ॥
पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा ॥
अंशुमान् अपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम् ॥
प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामहः ॥
तस्य पुत्रः समभवद् दिलीपो नाम धर्मवित् ॥
तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमान् अपि संस्थितः ॥
दिलीपस् तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत् ॥
पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिम् अचिन्तयत् ॥
गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच् चाकरोन् नृपः ॥
न चावतारयाम् आस चेष्टमानो यथाबलम् ॥
तस्य पुत्रः समभवच् छ्रीमान् धर्मपरायणः ॥
भगीरथ इति ख्यातः सत्यवाग् अनसूयकः ॥
अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनम् आश्रितः ॥
तपःसिद्धिसमायोगात् स राजा भरतर्षभ ॥
वनाज् जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत ॥

Transliteration (IAST)

aṃśumān evam uktas tu kapilena mahātmanā ||
ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ ||
so 'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ ||
mūrdhni tenāpy upāghrātas tasmai sarvaṃ nyavedayat ||
yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kṣayaṃ tathā ||
taṃ cāsmai hayam ācaṣṭa yajñavāṭam upāgatam ||
tac chrutvā sagaro rājā putrajaṃ duḥkham atyajat ||
aṃśumantaṃ ca saṃpūjya samāpayata taṃ kratum ||
samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ ||
putratve kalpayām āsa samudraṃ varuṇālayam ||
praśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥ ||
pautre bhāraṃ samāveśya jagāma tridivaṃ tadā ||
aṃśumān api dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalām ||
praśaśāsa mahārāja yathaivāsya pitāmahaḥ ||
tasya putraḥ samabhavad dilīpo nāma dharmavit ||
tasmai rājyaṃ samādhāya aṃśumān api saṃsthitaḥ ||
dilīpas tu tataḥ śrutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahat ||
paryatapyata duḥkhena teṣāṃ gatim acintayat ||
gaṅgāvataraṇe yatnaṃ sumahac cākaron nṛpaḥ ||
na cāvatārayām āsa ceṣṭamāno yathābalam ||
tasya putraḥ samabhavac chrīmān dharmaparāyaṇaḥ ||
bhagīratha iti khyātaḥ satyavāg anasūyakaḥ ||
abhiṣicya tu taṃ rājye dilīpo vanam āśritaḥ ||
tapaḥsiddhisamāyogāt sa rājā bharatarṣabha ||
vanāj jagāma tridivaṃ kālayogena bhārata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अंशुमान् एवम् उक्तस् तु कपिलेन महात्मना ॥ आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः ॥ सो ऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः ॥ मूर्ध्नि तेनाप्य् उपाघ्रातस् तस्मै सर्वं न्यवेदयत् ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा ॥ तं चास्मै हयम् आचष्ट यज्ञवाटम् उपागतम् ॥ तच् छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखम् अत्यजत् ॥ अंशुमन्तं च संपूज्य समापयत तं क्रतुम् ॥ समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः ॥ पुत्रत्वे कल्पयाम् आस समुद्रं वरुणालयम् ॥ प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः ॥ पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा ॥ अंशुमान् अपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम् ॥ प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामहः ॥ तस्य पुत्रः समभवद् दिलीपो नाम धर्मवित् ॥ तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमान् अपि संस्थितः ॥ दिलीपस् तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत् ॥ पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिम् अचिन्तयत् ॥ गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच् चाकरोन् नृपः ॥ न चावतारयाम् आस चेष्टमानो यथाबलम् ॥ तस्य पुत्रः समभवच् छ्रीमान् धर्मपरायणः ॥ भगीरथ इति ख्यातः सत्यवाग् अनसूयकः ॥ अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनम् आश्रितः ॥ तपःसिद्धिसमायोगात् स राजा भरतर्षभ ॥ वनाज् जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत ॥aṃśumān evam uktas tu kapilena mahātmanā || ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ || so 'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ || mūrdhni tenāpy upāghrātas tasmai sarvaṃ nyavedayat || yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kṣayaṃ tathā || taṃ cāsmai hayam ācaṣṭa yajñavāṭam upāgatam || tac chrutvā sagaro rājā putrajaṃ duḥkham atyajat || aṃśumantaṃ ca saṃpūjya samāpayata taṃ kratum || samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ || putratve kalpayām āsa samudraṃ varuṇālayam || praśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥ || pautre bhāraṃ samāveśya jagāma tridivaṃ tadā || aṃśumān api dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalām || praśaśāsa mahārāja yathaivāsya pitāmahaḥ || tasya putraḥ samabhavad dilīpo nāma dharmavit || tasmai rājyaṃ samādhāya aṃśumān api saṃsthitaḥ || dilīpas tu tataḥ śrutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahat || paryatapyata duḥkhena teṣāṃ gatim acintayat || gaṅgāvataraṇe yatnaṃ sumahac cākaron nṛpaḥ || na cāvatārayām āsa ceṣṭamāno yathābalam || tasya putraḥ samabhavac chrīmān dharmaparāyaṇaḥ || bhagīratha iti khyātaḥ satyavāg anasūyakaḥ || abhiṣicya tu taṃ rājye dilīpo vanam āśritaḥ || tapaḥsiddhisamāyogāt sa rājā bharatarṣabha || vanāj jagāma tridivaṃ kālayogena bhārata ||Амшуман возвращается с конём к жертвенной площадке, кланяется Сагаре, сообщает всё увиденное и услышанное, включая гибель Сагаров и прибытие коня; Сагара оставляет горе по сыновьям, почитает Амшумана и завершает жертву; после завершения жертвы Сагара, почтённый богами, принимает океан Варуны как сына, долго правит, передаёт власть внуку и уходит на небо; Амшуман правит землёй, передаёт царство сыну Дилипe и уходит; Дилипа, услышав о гибели предков, скорбит, думает об их участи и много старается низвести Гангу, но не может; у него рождается Бхагиратха, праведный, правдивый и независтливый; Дилипа помазывает его на царство, уходит в лес и достигает неба благодаря совершенству тапаса.

Translation

Получив такое слово от великого Капилы, Амшуман взял коня и пришёл к жертвенному двору великого Сагары. Поклонившись стопам великого Сагары и будучи обнюхан им в голову, он рассказал ему всё: что видел и слышал, как погибли Сагары, и что конь прибыл на жертвенную площадку. Услышав это, царь Сагара оставил горе, рождённое сыновьями, почтил Амшумана и завершил жертву. Закончив жертву, Сагара, почтённый всеми богами, признал океан, обитель Варуны, своим сыном. Долго правив царством, лотосоокий передал бремя внуку и тогда ушёл на небо. Праведный Амшуман тоже правил землёй, опоясанной океаном, как его дед. У него родился сын Дилипа, знающий дхарму. Передав ему царство, Амшуман тоже завершил свой путь. Дилипа же, услышав о великой гибели предков, страдал от горя и думал об их участи. Он приложил огромные усилия к нисхождению Ганги, но, стараясь по мере сил, не смог низвести её. У него родился славный сын, преданный дхарме, известный как Бхагиратха, правдивый и независтливый. Помазав великого Бхагиратху, преданного истине и дхарме, на царство, Дилипа ушёл в лес и, благодаря соединению с совершенством тапаса, в своё время достиг неба».

Commentary

Дело спасения рода проходит через несколько поколений. Неудача Дилипы не бесплодна: она передаёт Бхагиратхе долг, уже созревший в семье.

Version

0cae1546c1a4 · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC