Mahabharata 3.106.18-28

Devanāgarī

सगर उवाच
पितुश् च ते ऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च ॥
अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक ॥
तस्माद् दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच् च मोहितम् ॥
हयस्यानयनात् पौत्र नरकान् मां समुद्धर ॥
लोमश उवाच
अंशुमान् एवम् उक्तस् तु सगरेण महात्मना ॥
जगाम दुःखात् तं देशं यत्र वै दारिता मही ॥
स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह ॥
अपश्यच् च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम् ॥
स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणम् ऋषिसत्तमम् ॥
प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यम् अस्मै न्यवेदयत् ॥
ततः प्रीतो महातेजाः कलिपो ऽंशुमतो ऽभवत् ॥
उवाच चैनं धर्मात्मा वरदो ऽस्मीति भारत ॥
स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात् ॥
द्वितीयम् उदकं वव्रे पितॄणां पावनेप्सया ॥
तम् उवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुंगवः ॥
ददानि तव भद्रं ते यद् यत् प्रार्थयसे ऽनघ ॥
त्वयि क्षमा च धर्मश् च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम् ॥
त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश् च त्वया पिता ॥
तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः ॥
पौत्रश् च ते त्रिपथगां त्रिदिवाद् आनयिष्यति ॥
पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम् ॥
हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगव ॥
यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः ॥

Transliteration (IAST)

sagara uvāca
pituś ca te 'haṃ tyāgena putrāṇāṃ nidhanena ca ||
alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka ||
tasmād duḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnāc ca mohitam ||
hayasyānayanāt pautra narakān māṃ samuddhara ||
lomaśa uvāca
aṃśumān evam uktas tu sagareṇa mahātmanā ||
jagāma duḥkhāt taṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī ||
sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa ha ||
apaśyac ca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam ||
sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇam ṛṣisattamam ||
praṇamya śirasā bhūmau kāryam asmai nyavedayat ||
tataḥ prīto mahātejāḥ kalipo 'ṃśumato 'bhavat ||
uvāca cainaṃ dharmātmā varado 'smīti bhārata ||
sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇāt ||
dvitīyam udakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā ||
tam uvāca mahātejāḥ kapilo munipuṃgavaḥ ||
dadāni tava bhadraṃ te yad yat prārthayase 'nagha ||
tvayi kṣamā ca dharmaś ca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitam ||
tvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃś ca tvayā pitā ||
tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥ ||
pautraś ca te tripathagāṃ tridivād ānayiṣyati ||
pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram ||
hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgava ||
yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सगर उवाच पितुश् च ते ऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च ॥ अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक ॥ तस्माद् दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच् च मोहितम् ॥ हयस्यानयनात् पौत्र नरकान् मां समुद्धर ॥ लोमश उवाच अंशुमान् एवम् उक्तस् तु सगरेण महात्मना ॥ जगाम दुःखात् तं देशं यत्र वै दारिता मही ॥ स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह ॥ अपश्यच् च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम् ॥ स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणम् ऋषिसत्तमम् ॥ प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यम् अस्मै न्यवेदयत् ॥ ततः प्रीतो महातेजाः कलिपो ऽंशुमतो ऽभवत् ॥ उवाच चैनं धर्मात्मा वरदो ऽस्मीति भारत ॥ स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात् ॥ द्वितीयम् उदकं वव्रे पितॄणां पावनेप्सया ॥ तम् उवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुंगवः ॥ ददानि तव भद्रं ते यद् यत् प्रार्थयसे ऽनघ ॥ त्वयि क्षमा च धर्मश् च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम् ॥ त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश् च त्वया पिता ॥ तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः ॥ पौत्रश् च ते त्रिपथगां त्रिदिवाद् आनयिष्यति ॥ पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम् ॥ हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगव ॥ यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः ॥sagara uvāca pituś ca te 'haṃ tyāgena putrāṇāṃ nidhanena ca || alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka || tasmād duḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnāc ca mohitam || hayasyānayanāt pautra narakān māṃ samuddhara || lomaśa uvāca aṃśumān evam uktas tu sagareṇa mahātmanā || jagāma duḥkhāt taṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī || sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa ha || apaśyac ca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam || sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇam ṛṣisattamam || praṇamya śirasā bhūmau kāryam asmai nyavedayat || tataḥ prīto mahātejāḥ kalipo 'ṃśumato 'bhavat || uvāca cainaṃ dharmātmā varado 'smīti bhārata || sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇāt || dvitīyam udakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā || tam uvāca mahātejāḥ kapilo munipuṃgavaḥ || dadāni tava bhadraṃ te yad yat prārthayase 'nagha || tvayi kṣamā ca dharmaś ca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitam || tvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃś ca tvayā pitā || tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥ || pautraś ca te tripathagāṃ tridivād ānayiṣyati || pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram || hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgava || yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ ||Сагара говорит Амшуману, что горит от изгнания сына, гибели сыновей и потери коня, и просит спасти его от ада, вернув жертвенного коня; Амшуман идёт по разрытой земле к океану, видит Капилу и коня, кланяется сияющему древнему риши и сообщает дело; Капила доволен и предлагает дар; Амшуман просит сначала коня ради жертвы, затем воду ради очищения предков; Капила дарует всё, хвалит кшаму, дхарму и истину Амшумана, говорит, что Сагара и отец Амшумана достигли цели через него, а Сагары попадут на небо силой Амшумана; его внук приведёт с неба Трипатхагу для очищения Сагаров, умилостивив Махешвару; Капила велит вести жертвенного коня и завершить жертву Сагары.

Translation

Сагара сказал: «Из-за изгнания твоего отца, гибели сыновей и потери коня я страдаю, дитя. Поэтому меня, сожжённого горем и сбитого с толку препятствием жертве, спаси от ада, внук, приведя коня». Ломаша сказал: «Так наставленный великим Сагарой, Амшуман в горе пошёл к тому месту, где была разорвана земля. Тем же путём он вошёл в океан и увидел великого душой Капилу и того коня. Увидев массу сияния, древнего лучшего риши, он склонил голову до земли и сообщил ему своё дело. Тогда великосияющий Капила был доволен Амшуманом и сказал ему, праведный душой: “Я даритель благ”. Амшуман прежде всего попросил там коня ради жертвы, а вторым даром попросил воду ради очищения предков. Великосияющий Капила, лучший из мудрецов, сказал ему: “Даю тебе всё, о безупречный, что ты просишь. В тебе утверждены терпение, дхарма и истина. Через тебя Сагара достиг цели, и через тебя твой отец стал как имеющий сына. Силой твоей же Сагары пойдут на небо; а твой внук, умилостивив Махешвару, приведёт с небес Трипатхагу ради очищения Сагаров. Веди жертвенного коня, лучшая из людей. Пусть жертва великого Сагары будет завершена”».

Commentary

Амшуман делает то, чего не смогли шестьдесят тысяч: подходит к Капиле со смирением. Поэтому он получает и коня для жертвы, и обещание спасения рода.

Version

ad42d87098be · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC