Mahabharata 3.108.1-9

Devanāgarī

लोमश उवाच
भगीरथवचः श्रुत्वा प्रियार्थं च दिवौकसाम् ॥
एवम् अस्त्व् इति राजानं भगवान् प्रत्यभाषत ॥
धारयिष्ये महाबाहो गगनात् प्रच्युतां शिवाम् ॥
दिव्यां देवनदीं पुण्यां त्वत्कृते नृपसत्तम ॥
एवम् उक्त्वा महाबाहो हिमवन्तम् उपागमत् ॥
संवृतः पार्षदैर् घोरैर् नानाप्रहरणोद्यतैः ॥
ततः स्थित्वा नरश्रेष्ठं भगीरथम् उवाच ह ॥
प्रयाचस्व महाबाहो शैलराजसुतां नदीम् ॥
पतमानां सरिच्छ्रेष्ठां धारयिष्ये त्रिविष्टपात् ॥
एतच् छ्रुत्वा वचो राजा शर्वेण समुदाहृतम् ॥
प्रयतः प्रणतो भूत्वा गङ्गां समनुचिन्तयत् ॥
ततः पुण्यजला रम्या राज्ञा समनुचिन्तिता ॥
ईशानं च स्थितं दृष्ट्वा गगनात् सहसा च्युता ॥
तां प्रच्युतां ततो दृष्ट्वा देवाः सार्धं महर्षिभिः ॥
गन्धर्वोरगरक्षांसि समाजग्मुर् दिदृक्षया ॥
ततः पपात गगनाद् गङ्गा हिमवतः सुता ॥
समुद्भ्रान्तमहावर्ता मीनग्राहसमाकुला ॥
तां दधार हरो राजन् गङ्गां गगनमेखलाम् ॥
ललाटदेशे पतितां मालां मुक्तामयीम् इव ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
bhagīrathavacaḥ śrutvā priyārthaṃ ca divaukasām ||
evam astv iti rājānaṃ bhagavān pratyabhāṣata ||
dhārayiṣye mahābāho gaganāt pracyutāṃ śivām ||
divyāṃ devanadīṃ puṇyāṃ tvatkṛte nṛpasattama ||
evam uktvā mahābāho himavantam upāgamat ||
saṃvṛtaḥ pārṣadair ghorair nānāpraharaṇodyataiḥ ||
tataḥ sthitvā naraśreṣṭhaṃ bhagīratham uvāca ha ||
prayācasva mahābāho śailarājasutāṃ nadīm ||
patamānāṃ saricchreṣṭhāṃ dhārayiṣye triviṣṭapāt ||
etac chrutvā vaco rājā śarveṇa samudāhṛtam ||
prayataḥ praṇato bhūtvā gaṅgāṃ samanucintayat ||
tataḥ puṇyajalā ramyā rājñā samanucintitā ||
īśānaṃ ca sthitaṃ dṛṣṭvā gaganāt sahasā cyutā ||
tāṃ pracyutāṃ tato dṛṣṭvā devāḥ sārdhaṃ maharṣibhiḥ ||
gandharvoragarakṣāṃsi samājagmur didṛkṣayā ||
tataḥ papāta gaganād gaṅgā himavataḥ sutā ||
samudbhrāntamahāvartā mīnagrāhasamākulā ||
tāṃ dadhāra haro rājan gaṅgāṃ gaganamekhalām ||
lalāṭadeśe patitāṃ mālāṃ muktāmayīm iva ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच भगीरथवचः श्रुत्वा प्रियार्थं च दिवौकसाम् ॥ एवम् अस्त्व् इति राजानं भगवान् प्रत्यभाषत ॥ धारयिष्ये महाबाहो गगनात् प्रच्युतां शिवाम् ॥ दिव्यां देवनदीं पुण्यां त्वत्कृते नृपसत्तम ॥ एवम् उक्त्वा महाबाहो हिमवन्तम् उपागमत् ॥ संवृतः पार्षदैर् घोरैर् नानाप्रहरणोद्यतैः ॥ ततः स्थित्वा नरश्रेष्ठं भगीरथम् उवाच ह ॥ प्रयाचस्व महाबाहो शैलराजसुतां नदीम् ॥ पतमानां सरिच्छ्रेष्ठां धारयिष्ये त्रिविष्टपात् ॥ एतच् छ्रुत्वा वचो राजा शर्वेण समुदाहृतम् ॥ प्रयतः प्रणतो भूत्वा गङ्गां समनुचिन्तयत् ॥ ततः पुण्यजला रम्या राज्ञा समनुचिन्तिता ॥ ईशानं च स्थितं दृष्ट्वा गगनात् सहसा च्युता ॥ तां प्रच्युतां ततो दृष्ट्वा देवाः सार्धं महर्षिभिः ॥ गन्धर्वोरगरक्षांसि समाजग्मुर् दिदृक्षया ॥ ततः पपात गगनाद् गङ्गा हिमवतः सुता ॥ समुद्भ्रान्तमहावर्ता मीनग्राहसमाकुला ॥ तां दधार हरो राजन् गङ्गां गगनमेखलाम् ॥ ललाटदेशे पतितां मालां मुक्तामयीम् इव ॥lomaśa uvāca bhagīrathavacaḥ śrutvā priyārthaṃ ca divaukasām || evam astv iti rājānaṃ bhagavān pratyabhāṣata || dhārayiṣye mahābāho gaganāt pracyutāṃ śivām || divyāṃ devanadīṃ puṇyāṃ tvatkṛte nṛpasattama || evam uktvā mahābāho himavantam upāgamat || saṃvṛtaḥ pārṣadair ghorair nānāpraharaṇodyataiḥ || tataḥ sthitvā naraśreṣṭhaṃ bhagīratham uvāca ha || prayācasva mahābāho śailarājasutāṃ nadīm || patamānāṃ saricchreṣṭhāṃ dhārayiṣye triviṣṭapāt || etac chrutvā vaco rājā śarveṇa samudāhṛtam || prayataḥ praṇato bhūtvā gaṅgāṃ samanucintayat || tataḥ puṇyajalā ramyā rājñā samanucintitā || īśānaṃ ca sthitaṃ dṛṣṭvā gaganāt sahasā cyutā || tāṃ pracyutāṃ tato dṛṣṭvā devāḥ sārdhaṃ maharṣibhiḥ || gandharvoragarakṣāṃsi samājagmur didṛkṣayā || tataḥ papāta gaganād gaṅgā himavataḥ sutā || samudbhrāntamahāvartā mīnagrāhasamākulā || tāṃ dadhāra haro rājan gaṅgāṃ gaganamekhalām || lalāṭadeśe patitāṃ mālāṃ muktāmayīm iva ||Шива, услышав просьбу Бхагиратхи и желая блага богам, говорит, что удержит святую небесную Гангу, падающую с неба; затем он идёт к Химавату с грозными спутниками и велит Бхагиратхе просить реку, дочь царя гор, а сам удержит её падение из Тривиштапы; Бхагиратха с чистотой и поклоном думает о Ганге; святая прекрасная Ганга, увидев Ишану, внезапно падает с неба; боги, махариши, гандхарвы, наги и ракшасы собираются посмотреть; Ганга падает с небес, бурля великими водоворотами и полная рыб и чудовищ; Хара держит её, упавшую на его лоб, как жемчужную гирлянду.

Translation

Ломаша сказал: «Услышав слово Бхагиратхи и желая сделать приятное небожителям, благой ответил царю: “Да будет так. Могучерукий, ради тебя, лучший из царей, я удержу благую, божественную, святую реку богов, падающую с неба”. Сказав это, могучерукий пришёл к Химавату, окружённый грозными спутниками с поднятым разным оружием. Затем он сказал лучшему из людей Бхагиратхе: “Проси, могучерукий, реку, дочь царя гор. Я удержу лучшую из рек, когда она будет падать из Тривиштапы, ради очищения твоих предков”. Услышав слово, сказанное Шарвой, царь стал чист, поклонился и сосредоточенно подумал о Ганге. Тогда святая, прекрасная водами Ганга, когда царь подумал о ней и увидела стоящего Ишану, внезапно пала с неба. Увидев её падение, боги вместе с махариши, гандхарвы, наги и ракшасы собрались, желая посмотреть. Затем с неба упала Ганга, дочь Химавата, взволнованная великими водоворотами и полная рыб и чудовищ. Хара, царь, удержал Гангу, небесный пояс, упавшую ему на лоб, словно жемчужную гирлянду».

Commentary

Нисхождение Ганги не хаотично: её принимает Шива, и потому разрушительная мощь становится очистительным потоком. Милость требует формы, чтобы не уничтожить того, кого спасает.

Version

66337ad4f632 · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC