Mahabharata 3.108.10-19

Devanāgarī

सा बभूव विसर्पन्ती त्रिधा राजन् समुद्रगा ॥
फेनपुञ्जाकुलजला हंसानाम् इव पङ्क्तयः ॥
क्व चिद् आभोगकुटिला प्रस्खलन्ती क्व चित् क्व चित् ॥
स्वफेनपटसंवीता मत्तेव प्रमदाव्रजत् ॥
क्व चित् सा तोयनिनदैर् नदन्ती नादम् उत्तमम् ॥
एवं प्रकारान् सुबहून् कुर्वन्ती गगनाच् च्युता ॥
पृथिवीतलम् आसाद्य भगीरथम् अथाब्रवीत् ॥
दर्शयस्व महाराज मार्गं केन व्रजाम्य् अहम् ॥
त्वदर्थम् अवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते ॥
एतच् छ्रुत्वा वचो राजा प्रातिष्ठत भगीरथः ॥
यत्र तानि शरीराणि सागराणां महात्मनाम् ॥
पावनार्थं नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन ह ॥
गङ्गाया धारणं कृत्वा हरो लोकनमस्कृतः ॥
कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम त्रिदशैः सह ॥
समुद्रं च समासाद्य गङ्गया सहितो नृपः ॥
पूरयाम् आस वेगेन समुद्रं वरुणालयम् ॥
दुहितृत्वे च नृपतिर् गङ्गां समनुकल्पयत् ॥
पितॄणां चोदकं तत्र ददौ पूर्णमनोरथः ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं गङ्गा त्रिपथगा यथा ॥
पूरणार्थं समुद्रस्य पृथिवीम् अवतारिता ॥
समुद्रश् च यथा पीतः कारणार्थे महात्मना ॥
वातापिश् च यथा नीतः क्षयं स ब्रह्महा प्रभो ॥
अगस्त्येन महाराज यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥

Transliteration (IAST)

sā babhūva visarpantī tridhā rājan samudragā ||
phenapuñjākulajalā haṃsānām iva paṅktayaḥ ||
kva cid ābhogakuṭilā praskhalantī kva cit kva cit ||
svaphenapaṭasaṃvītā matteva pramadāvrajat ||
kva cit sā toyaninadair nadantī nādam uttamam ||
evaṃ prakārān subahūn kurvantī gaganāc cyutā ||
pṛthivītalam āsādya bhagīratham athābravīt ||
darśayasva mahārāja mārgaṃ kena vrajāmy aham ||
tvadartham avatīrṇāsmi pṛthivīṃ pṛthivīpate ||
etac chrutvā vaco rājā prātiṣṭhata bhagīrathaḥ ||
yatra tāni śarīrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām ||
pāvanārthaṃ naraśreṣṭha puṇyena salilena ha ||
gaṅgāyā dhāraṇaṃ kṛtvā haro lokanamaskṛtaḥ ||
kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ jagāma tridaśaiḥ saha ||
samudraṃ ca samāsādya gaṅgayā sahito nṛpaḥ ||
pūrayām āsa vegena samudraṃ varuṇālayam ||
duhitṛtve ca nṛpatir gaṅgāṃ samanukalpayat ||
pitṝṇāṃ codakaṃ tatra dadau pūrṇamanorathaḥ ||
etat te sarvam ākhyātaṃ gaṅgā tripathagā yathā ||
pūraṇārthaṃ samudrasya pṛthivīm avatāritā ||
samudraś ca yathā pītaḥ kāraṇārthe mahātmanā ||
vātāpiś ca yathā nītaḥ kṣayaṃ sa brahmahā prabho ||
agastyena mahārāja yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सा बभूव विसर्पन्ती त्रिधा राजन् समुद्रगा ॥ फेनपुञ्जाकुलजला हंसानाम् इव पङ्क्तयः ॥ क्व चिद् आभोगकुटिला प्रस्खलन्ती क्व चित् क्व चित् ॥ स्वफेनपटसंवीता मत्तेव प्रमदाव्रजत् ॥ क्व चित् सा तोयनिनदैर् नदन्ती नादम् उत्तमम् ॥ एवं प्रकारान् सुबहून् कुर्वन्ती गगनाच् च्युता ॥ पृथिवीतलम् आसाद्य भगीरथम् अथाब्रवीत् ॥ दर्शयस्व महाराज मार्गं केन व्रजाम्य् अहम् ॥ त्वदर्थम् अवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते ॥ एतच् छ्रुत्वा वचो राजा प्रातिष्ठत भगीरथः ॥ यत्र तानि शरीराणि सागराणां महात्मनाम् ॥ पावनार्थं नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन ह ॥ गङ्गाया धारणं कृत्वा हरो लोकनमस्कृतः ॥ कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम त्रिदशैः सह ॥ समुद्रं च समासाद्य गङ्गया सहितो नृपः ॥ पूरयाम् आस वेगेन समुद्रं वरुणालयम् ॥ दुहितृत्वे च नृपतिर् गङ्गां समनुकल्पयत् ॥ पितॄणां चोदकं तत्र ददौ पूर्णमनोरथः ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं गङ्गा त्रिपथगा यथा ॥ पूरणार्थं समुद्रस्य पृथिवीम् अवतारिता ॥ समुद्रश् च यथा पीतः कारणार्थे महात्मना ॥ वातापिश् च यथा नीतः क्षयं स ब्रह्महा प्रभो ॥ अगस्त्येन महाराज यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥sā babhūva visarpantī tridhā rājan samudragā || phenapuñjākulajalā haṃsānām iva paṅktayaḥ || kva cid ābhogakuṭilā praskhalantī kva cit kva cit || svaphenapaṭasaṃvītā matteva pramadāvrajat || kva cit sā toyaninadair nadantī nādam uttamam || evaṃ prakārān subahūn kurvantī gaganāc cyutā || pṛthivītalam āsādya bhagīratham athābravīt || darśayasva mahārāja mārgaṃ kena vrajāmy aham || tvadartham avatīrṇāsmi pṛthivīṃ pṛthivīpate || etac chrutvā vaco rājā prātiṣṭhata bhagīrathaḥ || yatra tāni śarīrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām || pāvanārthaṃ naraśreṣṭha puṇyena salilena ha || gaṅgāyā dhāraṇaṃ kṛtvā haro lokanamaskṛtaḥ || kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ jagāma tridaśaiḥ saha || samudraṃ ca samāsādya gaṅgayā sahito nṛpaḥ || pūrayām āsa vegena samudraṃ varuṇālayam || duhitṛtve ca nṛpatir gaṅgāṃ samanukalpayat || pitṝṇāṃ codakaṃ tatra dadau pūrṇamanorathaḥ || etat te sarvam ākhyātaṃ gaṅgā tripathagā yathā || pūraṇārthaṃ samudrasya pṛthivīm avatāritā || samudraś ca yathā pītaḥ kāraṇārthe mahātmanā || vātāpiś ca yathā nītaḥ kṣayaṃ sa brahmahā prabho || agastyena mahārāja yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||Ганга, растекаясь, становится тройственной и идущей к океану, с водой, полной пены; она то изгибается, то спотыкается, то, покрытая пеной как тканью, идёт словно опьянённая женщина, то звучит великим шумом; достигнув земли, она просит Бхагиратху показать путь, потому что сошла ради него; Бхагиратха идёт туда, где лежат тела Сагаров, ради очищения их святой водой; Хара, удержав Гангу, возвращается на Кайлас с богами; Бхагиратха вместе с Гангой быстро наполняет океан, признаёт Гангу дочерью и даёт воду предкам, исполнив желание; Ломаша завершает рассказ о том, как Трипатхага была низведена на землю для наполнения океана, как Агастья выпил океан и уничтожил Ватапи.

Translation

Она стала растекаться тройным течением, царь, и пошла к океану; её вода, полная пенных сгустков, была похожа на ряды гусей. Где-то она изгибалась, где-то спотыкалась, где-то, покрытая пенной тканью, шла, словно опьянённая женщина, где-то гремела великим звуком вод. Делая многие такие движения после падения с неба, достигнув поверхности земли, она сказала Бхагиратхе: “Покажи, великий царь, путь, которым мне идти. Ради тебя, владыка земли, я сошла на землю”. Услышав это слово, царь Бхагиратха отправился туда, где лежали тела великих Сагаров, чтобы очистить их святой водой. Хара, удержав Гангу, почитаемый миром, ушёл на лучшую гору Кайлас вместе с тридцатью богами. Дойдя до океана вместе с Гангой, царь быстро наполнил обитель Варуны. Этот правитель признал Гангу своей дочерью и там, с исполненным желанием, дал воду предкам. Так я рассказал тебе всё: как Ганга Трипатхага была низведена на землю для наполнения океана, как великий душой Агастья выпил океан ради дела, и как убийца брахманов Ватапи был приведён к гибели Агастьей, великий царь, о чём ты спрашивал меня».

Commentary

Бхагиратха не останавливается на чуде нисхождения: он ведёт Гангу к месту долга. Милость становится завершённой, когда достигает тех, ради кого была призвана.

Version

52e34a46ac12 · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC