Mahabharata 3.109.1-10

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततः प्रयातः कौन्तेयः क्रमेण भरतर्षभ ॥
नन्दाम् अपरनन्दां च नद्यौ पापभयापहे ॥
स पर्वतं समासाद्य हेमकूटम् अनामयम् ॥
अचिन्त्यान् अद्भुतान् भावान् ददर्श सुबहून् नृपः ॥
वाचो यत्राभवन् मेघा उपलाश् च सहस्रशः ॥
नाशक्नुवंस् तम् आरोढुं विषण्णमनसो जनाः ॥
वायुर् नित्यं ववौ यत्र नित्यं देवश् च वर्षति ॥
सायं प्रातश् च भगवान् दृश्यते हव्यवाहनः ॥
एवं बहुविधान् भावान् अद्भुतान् वीक्ष्य पाण्डवः ॥
लोमशं पुनर् एव स्म पर्यपृच्छत् तद् अद्भुतम् ॥
लोमश उवाच
यथाश्रुतम् इदं पूर्वम् अस्माभिर् अरिकर्शन ॥
तद् एकाग्रमना राजन् निबोध गदतो मम ॥
अस्मिन्न् ऋषभकूटे ऽभूद् ऋषभो नाम तापसः ॥
अनेकशतवर्षायुस् तपस्वी कोपनो भृशम् ॥
स वै संभाष्यमाणो ऽन्यैः कोपाद् गिरिम् उवाच ह ॥
य इह व्याहरेत् कश् चिद् उपलान् उत्सृजेस् तदा ॥
वातं चाहूय मा शब्दम् इत्य् उवाच स तापसः ॥
व्याहरंश् चैव पुरुषो मेघेन विनिवार्यते ॥
एवम् एतानि कर्माणि राजंस् तेन महर्षिणा ॥
कृतानि कानि चित् कोपात् प्रतिषिद्धानि कानि चित् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prayātaḥ kaunteyaḥ krameṇa bharatarṣabha ||
nandām aparanandāṃ ca nadyau pāpabhayāpahe ||
sa parvataṃ samāsādya hemakūṭam anāmayam ||
acintyān adbhutān bhāvān dadarśa subahūn nṛpaḥ ||
vāco yatrābhavan meghā upalāś ca sahasraśaḥ ||
nāśaknuvaṃs tam āroḍhuṃ viṣaṇṇamanaso janāḥ ||
vāyur nityaṃ vavau yatra nityaṃ devaś ca varṣati ||
sāyaṃ prātaś ca bhagavān dṛśyate havyavāhanaḥ ||
evaṃ bahuvidhān bhāvān adbhutān vīkṣya pāṇḍavaḥ ||
lomaśaṃ punar eva sma paryapṛcchat tad adbhutam ||
lomaśa uvāca
yathāśrutam idaṃ pūrvam asmābhir arikarśana ||
tad ekāgramanā rājan nibodha gadato mama ||
asminn ṛṣabhakūṭe 'bhūd ṛṣabho nāma tāpasaḥ ||
anekaśatavarṣāyus tapasvī kopano bhṛśam ||
sa vai saṃbhāṣyamāṇo 'nyaiḥ kopād girim uvāca ha ||
ya iha vyāharet kaś cid upalān utsṛjes tadā ||
vātaṃ cāhūya mā śabdam ity uvāca sa tāpasaḥ ||
vyāharaṃś caiva puruṣo meghena vinivāryate ||
evam etāni karmāṇi rājaṃs tena maharṣiṇā ||
kṛtāni kāni cit kopāt pratiṣiddhāni kāni cit ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततः प्रयातः कौन्तेयः क्रमेण भरतर्षभ ॥ नन्दाम् अपरनन्दां च नद्यौ पापभयापहे ॥ स पर्वतं समासाद्य हेमकूटम् अनामयम् ॥ अचिन्त्यान् अद्भुतान् भावान् ददर्श सुबहून् नृपः ॥ वाचो यत्राभवन् मेघा उपलाश् च सहस्रशः ॥ नाशक्नुवंस् तम् आरोढुं विषण्णमनसो जनाः ॥ वायुर् नित्यं ववौ यत्र नित्यं देवश् च वर्षति ॥ सायं प्रातश् च भगवान् दृश्यते हव्यवाहनः ॥ एवं बहुविधान् भावान् अद्भुतान् वीक्ष्य पाण्डवः ॥ लोमशं पुनर् एव स्म पर्यपृच्छत् तद् अद्भुतम् ॥ लोमश उवाच यथाश्रुतम् इदं पूर्वम् अस्माभिर् अरिकर्शन ॥ तद् एकाग्रमना राजन् निबोध गदतो मम ॥ अस्मिन्न् ऋषभकूटे ऽभूद् ऋषभो नाम तापसः ॥ अनेकशतवर्षायुस् तपस्वी कोपनो भृशम् ॥ स वै संभाष्यमाणो ऽन्यैः कोपाद् गिरिम् उवाच ह ॥ य इह व्याहरेत् कश् चिद् उपलान् उत्सृजेस् तदा ॥ वातं चाहूय मा शब्दम् इत्य् उवाच स तापसः ॥ व्याहरंश् चैव पुरुषो मेघेन विनिवार्यते ॥ एवम् एतानि कर्माणि राजंस् तेन महर्षिणा ॥ कृतानि कानि चित् कोपात् प्रतिषिद्धानि कानि चित् ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ prayātaḥ kaunteyaḥ krameṇa bharatarṣabha || nandām aparanandāṃ ca nadyau pāpabhayāpahe || sa parvataṃ samāsādya hemakūṭam anāmayam || acintyān adbhutān bhāvān dadarśa subahūn nṛpaḥ || vāco yatrābhavan meghā upalāś ca sahasraśaḥ || nāśaknuvaṃs tam āroḍhuṃ viṣaṇṇamanaso janāḥ || vāyur nityaṃ vavau yatra nityaṃ devaś ca varṣati || sāyaṃ prātaś ca bhagavān dṛśyate havyavāhanaḥ || evaṃ bahuvidhān bhāvān adbhutān vīkṣya pāṇḍavaḥ || lomaśaṃ punar eva sma paryapṛcchat tad adbhutam || lomaśa uvāca yathāśrutam idaṃ pūrvam asmābhir arikarśana || tad ekāgramanā rājan nibodha gadato mama || asminn ṛṣabhakūṭe 'bhūd ṛṣabho nāma tāpasaḥ || anekaśatavarṣāyus tapasvī kopano bhṛśam || sa vai saṃbhāṣyamāṇo 'nyaiḥ kopād girim uvāca ha || ya iha vyāharet kaś cid upalān utsṛjes tadā || vātaṃ cāhūya mā śabdam ity uvāca sa tāpasaḥ || vyāharaṃś caiva puruṣo meghena vinivāryate || evam etāni karmāṇi rājaṃs tena maharṣiṇā || kṛtāni kāni cit kopāt pratiṣiddhāni kāni cit ||Юдхиштхира идёт дальше к Нанде и Апарананде, рекам, уносящим страх греха, затем к горе Хемакута, где видит много непостижимых чудес: облака говорят, тысячи камней летят, унылые люди не могут подняться, ветер постоянно дует, дождь идёт постоянно, утром и вечером виден Агни; Юдхиштхира снова спрашивает Ломашу, и тот рассказывает, что на Ришабхакуте жил гневливый подвижник Ришабха, который из-за чужих разговоров велел горе выбрасывать камни, а ветру — не шуметь; так некоторые явления были установлены его гневом и запретом.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Затем сын Кунти, лучший из Бхаратов, отправившись дальше, постепенно пришёл к Нанде и Апарананде, двум рекам, уносящим страх греха. Достигнув безболезненной горы Хемакуты, царь увидел множество непостижимых чудес: там облака становились голосами, тысячи камней летели вниз, и люди с унылым умом не могли взойти на неё. Там постоянно дул ветер, постоянно бог проливал дождь, а вечером и утром был виден благой Хавьявахана. Увидев такие разные чудеса, Пандава снова спросил Ломашу об этом диве. Ломаша сказал: “Как мы прежде слышали это, о сокрушитель врагов, так слушай с сосредоточенным умом, царь. На этой Ришабхакуте был подвижник по имени Ришабха, живший много сотен лет, но весьма гневливый. Когда другие заговаривали с ним, он в гневе сказал горе: ‘Если кто-нибудь здесь произнесёт слово, тотчас бросай камни’. Призвав ветер, этот подвижник сказал: ‘Не шуми’. И человек, говорящий здесь, удерживается облаком. Так, царь, некоторые эти явления были установлены тем махариши в гневе, а некоторые — запрещены”».

Commentary

Даже тапас без мягкости может оставить в мире след страха. Сила риши велика, поэтому её чистота должна включать владение гневом.

Version

a181802f2b83 · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC