Mahabharata 3.114.1-13

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततः प्रयातः कौशिक्याः पाण्डवो जनमेजय ॥
आनुपूर्व्येण सर्वाणि जगामायतनान्य् उत ॥
स सागरं समासाद्य गङ्गायाः संगमे नृप ॥
नदीशतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम् ॥
ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः ॥
भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान् प्रति भारत ॥
लोमश उवाच
एते कलिङ्गाः कौन्तेय यत्र वैतरणी नदी ॥
यत्रायजत धर्मो ऽपि देवाञ् शरणम् एत्य वै ॥
ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशोभितम् ॥
उत्तरं तीरम् एतद् धि सततं द्विजसेवितम् ॥
समेन देवयानेन पथा स्वर्गम् उपेयुषः ॥
अत्र वै ऋषयो ऽन्ये ऽपि पुरा क्रतुभिर् ईजिरे ॥
अत्रैव रुद्रो राजेन्द्र पशुम् आदत्तवान् मखे ॥
रुद्रः पशुं मानवेन्द्र भागो ऽयम् इति चाब्रवीत् ॥
हृते पशौ तदा देवास् तम् ऊचुर् भरतर्षभ ॥
मा परस्वम् अभिद्रोग्धा मा धर्मान् सकलान्न् अशीः ॥
ततः कल्याणरूपाभिर् वाग्भिस् ते रुद्रम् अस्तुवन् ॥
इष्ट्या चैनं तर्पयित्वा मानयां चक्रिरे तदा ॥
ततः स पशुम् उत्सृज्य देवयानेन जग्मिवान् ॥
अत्रानुवंशो रुद्रस्य तं निबोध युधिष्ठिर ॥
अयातयामं सर्वेभ्यो भागेभ्यो भागम् उत्तमम् ॥
देवाः संकल्पयाम् आसुर् भयाद् रुद्रस्य शाश्वतम् ॥
इमां गाथाम् अत्र गायन्न् अपः स्पृशति यो नरः ॥
देवयानस् तस्य पन्थाश् चक्षुश् चैव प्रकाशते ॥
वैशंपायन उवाच
ततो वैतरणीं सर्वे पाण्डवा द्रौपदी तथा ॥
अवतीर्य महाभागा तर्पयां चक्रिरे पितॄन् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya ||
ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanāny uta ||
sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa ||
nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavam ||
tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ ||
bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgān prati bhārata ||
lomaśa uvāca
ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī ||
yatrāyajata dharmo 'pi devāñ śaraṇam etya vai ||
ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśobhitam ||
uttaraṃ tīram etad dhi satataṃ dvijasevitam ||
samena devayānena pathā svargam upeyuṣaḥ ||
atra vai ṛṣayo 'nye 'pi purā kratubhir ījire ||
atraiva rudro rājendra paśum ādattavān makhe ||
rudraḥ paśuṃ mānavendra bhāgo 'yam iti cābravīt ||
hṛte paśau tadā devās tam ūcur bharatarṣabha ||
mā parasvam abhidrogdhā mā dharmān sakalānn aśīḥ ||
tataḥ kalyāṇarūpābhir vāgbhis te rudram astuvan ||
iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃ cakrire tadā ||
tataḥ sa paśum utsṛjya devayānena jagmivān ||
atrānuvaṃśo rudrasya taṃ nibodha yudhiṣṭhira ||
ayātayāmaṃ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgam uttamam ||
devāḥ saṃkalpayām āsur bhayād rudrasya śāśvatam ||
imāṃ gāthām atra gāyann apaḥ spṛśati yo naraḥ ||
devayānas tasya panthāś cakṣuś caiva prakāśate ||
vaiśaṃpāyana uvāca
tato vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā draupadī tathā ||
avatīrya mahābhāgā tarpayāṃ cakrire pitṝn ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततः प्रयातः कौशिक्याः पाण्डवो जनमेजय ॥ आनुपूर्व्येण सर्वाणि जगामायतनान्य् उत ॥ स सागरं समासाद्य गङ्गायाः संगमे नृप ॥ नदीशतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम् ॥ ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः ॥ भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान् प्रति भारत ॥ लोमश उवाच एते कलिङ्गाः कौन्तेय यत्र वैतरणी नदी ॥ यत्रायजत धर्मो ऽपि देवाञ् शरणम् एत्य वै ॥ ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशोभितम् ॥ उत्तरं तीरम् एतद् धि सततं द्विजसेवितम् ॥ समेन देवयानेन पथा स्वर्गम् उपेयुषः ॥ अत्र वै ऋषयो ऽन्ये ऽपि पुरा क्रतुभिर् ईजिरे ॥ अत्रैव रुद्रो राजेन्द्र पशुम् आदत्तवान् मखे ॥ रुद्रः पशुं मानवेन्द्र भागो ऽयम् इति चाब्रवीत् ॥ हृते पशौ तदा देवास् तम् ऊचुर् भरतर्षभ ॥ मा परस्वम् अभिद्रोग्धा मा धर्मान् सकलान्न् अशीः ॥ ततः कल्याणरूपाभिर् वाग्भिस् ते रुद्रम् अस्तुवन् ॥ इष्ट्या चैनं तर्पयित्वा मानयां चक्रिरे तदा ॥ ततः स पशुम् उत्सृज्य देवयानेन जग्मिवान् ॥ अत्रानुवंशो रुद्रस्य तं निबोध युधिष्ठिर ॥ अयातयामं सर्वेभ्यो भागेभ्यो भागम् उत्तमम् ॥ देवाः संकल्पयाम् आसुर् भयाद् रुद्रस्य शाश्वतम् ॥ इमां गाथाम् अत्र गायन्न् अपः स्पृशति यो नरः ॥ देवयानस् तस्य पन्थाश् चक्षुश् चैव प्रकाशते ॥ वैशंपायन उवाच ततो वैतरणीं सर्वे पाण्डवा द्रौपदी तथा ॥ अवतीर्य महाभागा तर्पयां चक्रिरे पितॄन् ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya || ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanāny uta || sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa || nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavam || tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ || bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgān prati bhārata || lomaśa uvāca ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī || yatrāyajata dharmo 'pi devāñ śaraṇam etya vai || ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśobhitam || uttaraṃ tīram etad dhi satataṃ dvijasevitam || samena devayānena pathā svargam upeyuṣaḥ || atra vai ṛṣayo 'nye 'pi purā kratubhir ījire || atraiva rudro rājendra paśum ādattavān makhe || rudraḥ paśuṃ mānavendra bhāgo 'yam iti cābravīt || hṛte paśau tadā devās tam ūcur bharatarṣabha || mā parasvam abhidrogdhā mā dharmān sakalānn aśīḥ || tataḥ kalyāṇarūpābhir vāgbhis te rudram astuvan || iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃ cakrire tadā || tataḥ sa paśum utsṛjya devayānena jagmivān || atrānuvaṃśo rudrasya taṃ nibodha yudhiṣṭhira || ayātayāmaṃ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgam uttamam || devāḥ saṃkalpayām āsur bhayād rudrasya śāśvatam || imāṃ gāthām atra gāyann apaḥ spṛśati yo naraḥ || devayānas tasya panthāś cakṣuś caiva prakāśate || vaiśaṃpāyana uvāca tato vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā draupadī tathā || avatīrya mahābhāgā tarpayāṃ cakrire pitṝn ||Пандав уходят от Каушики и последовательно посещают святыни; у океана, на слиянии Ганги, среди пяти сотен рек он совершает омовение, затем идёт берегом к Калингам; Ломаша показывает Вайтарани, где Дхарма, придя к богам за защитой, совершал жертву, а северный берег с горой и риши всегда служим дваждырождёнными; здесь риши совершали жертвы и шли путём богов на небо; Рудра однажды взял жертвенное животное как свою долю, боги удержали его от нарушения чужого, восхвалили и удовлетворили ишти, после чего Рудра отпустил животное; из страха перед Рудрой боги навсегда установили ему лучшую неистощимую долю; кто, воспевая эту гатху, касается воды, тому открывается путь богов и зрение; Пандавы с Драупади входят в Вайтарани и насыщают предков.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Затем Пандава, уйдя от Каушики, о Джанамеджая, последовательно посетил все святые обители. Дойдя до океана, к слиянию Ганги, царь совершил омовение среди пяти сотен рек. После этого владыка земли, герой, вместе с братьями пошёл берегом моря к Калингам. Ломаша сказал: “Вот Калинги, Каунтея, где течёт река Вайтарани; здесь сам Дхарма, придя к богам за защитой, совершал жертву. Этот северный берег, служимый риши, украшенный горой и пригодный для жертвы, постоянно посещают дваждырождённые. Здесь и другие риши некогда совершали жертвоприношения и прямым путём богов достигли неба. Здесь же, царь, Рудра во время жертвы взял животное и сказал: ‘Рудра — животное; это моя доля’. Когда животное было взято, боги сказали ему: ‘Не посягай на чужое, не разрушай все дхармы’. Затем они прославили Рудру благими словами, удовлетворили его ишти и почтили. Тогда он отпустил животное и ушёл путём богов. Слушай здесь предание о Рудре, Юдхиштхира: из страха перед Рудрой боги навсегда установили ему лучшую долю, не тронутую никем из всех долей. Кто, воспевая здесь эту гатху, касается воды, тому открывается путь богов и зрение”. Затем все Пандавы и Драупади, войдя в Вайтарани, великие душой, насытили предков».

Commentary

Эпизод с Рудрой показывает, что даже в жертве нужен порядок долей. Священное действие сохраняется, когда могущественная сила получает должное место, а не разрушает целое.

Version

2e82161e2321 · published Jun 18, 2026, 5:13:53 AM UTC