Mahabharata 3.114.14-26

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
उपस्पृश्यैव भगवन्न् अस्यां नद्यां तपोधन ॥
मानुषाद् अस्मि विषयाद् अपेतः पश्य लोमश ॥
सर्वांल् लोकान् प्रपश्यामि प्रसादात् तव सुव्रत ॥
वैखानसानां जपताम् एष शब्दो महात्मनाम् ॥
लोमश उवाच
त्रिशतं वै सहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर ॥
यत्र ध्वनिं शृणोष्य् एनं तूष्णीम् आस्स्व विशां पते ॥
एतत् स्वयंभुवो राजन् वनं रम्यं प्रकाशते ॥
यत्रायजत कौन्तेय विश्वकर्मा प्रतापवान् ॥
यस्मिन् यज्ञे हि भूर् दत्ता कश्यपाय महात्मने ॥
सपर्वतवनोद्देशा दक्षिणा वै स्वयंभुवा ॥
अवासीदच् च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा ॥
उवाच चापि कुपिता लोकेश्वरम् इदं प्रभुम् ॥
न मां मर्त्याय भगवन् कस्मै चिद् दातुम् अर्हसि ॥
प्रदानं मोघम् एतत् ते यास्याम्य् एषा रसातलम् ॥
विषीदन्तीं तु तां दृष्ट्वा कश्यपो भगवान् ऋषिः ॥
प्रसादयां बभूवाथ ततो भूमिं विशां पते ॥
ततः प्रसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पाण्डव ॥
पुनर् उन्मज्ज्य सलिलाद् वेदीरूपा स्थिता बभौ ॥
सैषा प्रकाशते राजन् वेदी संस्थानलक्षणा ॥
आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान् वै भविष्यसि ॥
अहं च ते स्वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये; यथा त्वम् एनाम् अधिरोक्ष्यसे ऽद्य ॥
स्पृष्टा हि मर्त्येन ततः समुद्रम्; एषा वेदी प्रविशत्य् आजमीढ ॥
अग्निर् मित्रो योनिर् आपो ऽथ देव्यो; विष्णो रेतस् त्वम् अमृतस्य नाभिः ॥
एवं ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं; वेदीम् इमां त्वं तरसाधिरोह ॥
वैशंपायन उवाच
ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा; युधिष्ठिरः सागरगाम् अगच्छत् ॥
कृत्वा च तच्छासनम् अस्य सर्वं; महेन्द्रम् आसाद्य निशाम् उवास ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
upaspṛśyaiva bhagavann asyāṃ nadyāṃ tapodhana ||
mānuṣād asmi viṣayād apetaḥ paśya lomaśa ||
sarvāṃl lokān prapaśyāmi prasādāt tava suvrata ||
vaikhānasānāṃ japatām eṣa śabdo mahātmanām ||
lomaśa uvāca
triśataṃ vai sahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira ||
yatra dhvaniṃ śṛṇoṣy enaṃ tūṣṇīm āssva viśāṃ pate ||
etat svayaṃbhuvo rājan vanaṃ ramyaṃ prakāśate ||
yatrāyajata kaunteya viśvakarmā pratāpavān ||
yasmin yajñe hi bhūr dattā kaśyapāya mahātmane ||
saparvatavanoddeśā dakṣiṇā vai svayaṃbhuvā ||
avāsīdac ca kaunteya dattamātrā mahī tadā ||
uvāca cāpi kupitā lokeśvaram idaṃ prabhum ||
na māṃ martyāya bhagavan kasmai cid dātum arhasi ||
pradānaṃ mogham etat te yāsyāmy eṣā rasātalam ||
viṣīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśyapo bhagavān ṛṣiḥ ||
prasādayāṃ babhūvātha tato bhūmiṃ viśāṃ pate ||
tataḥ prasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava ||
punar unmajjya salilād vedīrūpā sthitā babhau ||
saiṣā prakāśate rājan vedī saṃsthānalakṣaṇā ||
āruhyātra mahārāja vīryavān vai bhaviṣyasi ||
ahaṃ ca te svastyayanaṃ prayokṣye; yathā tvam enām adhirokṣyase 'dya ||
spṛṣṭā hi martyena tataḥ samudram; eṣā vedī praviśaty ājamīḍha ||
agnir mitro yonir āpo 'tha devyo; viṣṇo retas tvam amṛtasya nābhiḥ ||
evaṃ bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ; vedīm imāṃ tvaṃ tarasādhiroha ||
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kṛtasvastyayano mahātmā; yudhiṣṭhiraḥ sāgaragām agacchat ||
kṛtvā ca tacchāsanam asya sarvaṃ; mahendram āsādya niśām uvāsa ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच उपस्पृश्यैव भगवन्न् अस्यां नद्यां तपोधन ॥ मानुषाद् अस्मि विषयाद् अपेतः पश्य लोमश ॥ सर्वांल् लोकान् प्रपश्यामि प्रसादात् तव सुव्रत ॥ वैखानसानां जपताम् एष शब्दो महात्मनाम् ॥ लोमश उवाच त्रिशतं वै सहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर ॥ यत्र ध्वनिं शृणोष्य् एनं तूष्णीम् आस्स्व विशां पते ॥ एतत् स्वयंभुवो राजन् वनं रम्यं प्रकाशते ॥ यत्रायजत कौन्तेय विश्वकर्मा प्रतापवान् ॥ यस्मिन् यज्ञे हि भूर् दत्ता कश्यपाय महात्मने ॥ सपर्वतवनोद्देशा दक्षिणा वै स्वयंभुवा ॥ अवासीदच् च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा ॥ उवाच चापि कुपिता लोकेश्वरम् इदं प्रभुम् ॥ न मां मर्त्याय भगवन् कस्मै चिद् दातुम् अर्हसि ॥ प्रदानं मोघम् एतत् ते यास्याम्य् एषा रसातलम् ॥ विषीदन्तीं तु तां दृष्ट्वा कश्यपो भगवान् ऋषिः ॥ प्रसादयां बभूवाथ ततो भूमिं विशां पते ॥ ततः प्रसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पाण्डव ॥ पुनर् उन्मज्ज्य सलिलाद् वेदीरूपा स्थिता बभौ ॥ सैषा प्रकाशते राजन् वेदी संस्थानलक्षणा ॥ आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान् वै भविष्यसि ॥ अहं च ते स्वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये; यथा त्वम् एनाम् अधिरोक्ष्यसे ऽद्य ॥ स्पृष्टा हि मर्त्येन ततः समुद्रम्; एषा वेदी प्रविशत्य् आजमीढ ॥ अग्निर् मित्रो योनिर् आपो ऽथ देव्यो; विष्णो रेतस् त्वम् अमृतस्य नाभिः ॥ एवं ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं; वेदीम् इमां त्वं तरसाधिरोह ॥ वैशंपायन उवाच ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा; युधिष्ठिरः सागरगाम् अगच्छत् ॥ कृत्वा च तच्छासनम् अस्य सर्वं; महेन्द्रम् आसाद्य निशाम् उवास ॥yudhiṣṭhira uvāca upaspṛśyaiva bhagavann asyāṃ nadyāṃ tapodhana || mānuṣād asmi viṣayād apetaḥ paśya lomaśa || sarvāṃl lokān prapaśyāmi prasādāt tava suvrata || vaikhānasānāṃ japatām eṣa śabdo mahātmanām || lomaśa uvāca triśataṃ vai sahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira || yatra dhvaniṃ śṛṇoṣy enaṃ tūṣṇīm āssva viśāṃ pate || etat svayaṃbhuvo rājan vanaṃ ramyaṃ prakāśate || yatrāyajata kaunteya viśvakarmā pratāpavān || yasmin yajñe hi bhūr dattā kaśyapāya mahātmane || saparvatavanoddeśā dakṣiṇā vai svayaṃbhuvā || avāsīdac ca kaunteya dattamātrā mahī tadā || uvāca cāpi kupitā lokeśvaram idaṃ prabhum || na māṃ martyāya bhagavan kasmai cid dātum arhasi || pradānaṃ mogham etat te yāsyāmy eṣā rasātalam || viṣīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśyapo bhagavān ṛṣiḥ || prasādayāṃ babhūvātha tato bhūmiṃ viśāṃ pate || tataḥ prasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava || punar unmajjya salilād vedīrūpā sthitā babhau || saiṣā prakāśate rājan vedī saṃsthānalakṣaṇā || āruhyātra mahārāja vīryavān vai bhaviṣyasi || ahaṃ ca te svastyayanaṃ prayokṣye; yathā tvam enām adhirokṣyase 'dya || spṛṣṭā hi martyena tataḥ samudram; eṣā vedī praviśaty ājamīḍha || agnir mitro yonir āpo 'tha devyo; viṣṇo retas tvam amṛtasya nābhiḥ || evaṃ bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ; vedīm imāṃ tvaṃ tarasādhiroha || vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ kṛtasvastyayano mahātmā; yudhiṣṭhiraḥ sāgaragām agacchat || kṛtvā ca tacchāsanam asya sarvaṃ; mahendram āsādya niśām uvāsa ||Юдхиштхира говорит Ломаше, что, прикоснувшись к этой реке, словно вышел из человеческой области и по его милости видит все миры, слышит звук великих вайкханасов; Ломаша говорит, что этот звук слышен за триста тысяч йоджан и велит молчать; показывает лес Самосущего, где Вишвакарман совершал жертву и где Самосущий дал Кашьяпе землю с горами и лесами как дакшину; земля, будучи отданной, опустилась и в гневе сказала Господу, что её нельзя отдавать смертному, иначе она уйдёт в Расаталу; Кашьяпа умилостивил её, и она поднялась из вод в виде веди; Ломаша велит Юдхиштхире подняться на эту веди после благословительного обряда, потому что если смертный коснётся её, она войдёт в океан; произнося истинные слова об Агни, Митре, водах и Вишну как семени и пупе бессмертия, Юдхиштхира должен быстро взойти; совершив всё наставленное, он приходит к Махендре и проводит ночь.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Благой, богатый тапасом, едва прикоснувшись к этой реке, я словно ушёл из человеческой области. Смотри, Ломаша: по твоей милости я вижу все миры. Это звук великих вайкханасов, совершающих джапу». Ломаша сказал: «Юдхиштхира, этот звук, который ты слышишь, разносится на триста тысяч йоджан; молчи, владыка людей. Вот прекрасный лес Самосущего, царь; здесь, Каунтея, могучий Вишвакарман совершал жертву. В той жертве Самосущий дал великому Кашьяпе землю вместе с горами и лесами как дакшину. Но, едва будучи отданной, земля, Каунтея, опустилась и в гневе сказала Господу, владыке мира: ‘Благой, ты не должен отдавать меня никакому смертному. Этот твой дар тщетен; я уйду в Расаталу’. Увидев, что она погружается, благой риши Кашьяпа стал умилостивлять землю. Удовлетворённая его тапасом, земля снова поднялась из воды и сияла, стоя в облике веди. Вот она, царь, видна по признакам устроения веди. Взойди сюда, великий царь, и станешь сильным. Я совершу для тебя благословительный обряд, чтобы ты сегодня поднялся на неё. Ибо, когда смертный касается её, о Аджамида, эта веди входит в океан. Говоря истинное слово: ‘Агни, Митра, лоно, воды и богини; Вишну, ты — семя и пуп бессмертия’, ты, Пандава, быстро взойди на эту веди». Затем, после благословительного обряда, великий душой Юдхиштхира пошёл к веди, уходящей к океану; исполнив всё его наставление, он достиг Махендры и провёл ночь».

Commentary

Земля здесь не вещь, которой можно распоряжаться безответственно: она отвечает и уходит. Только тапас и почтение Кашьяпы возвращают её как священную веди.

Version

abddc91f5e04 · published Jun 18, 2026, 5:13:53 AM UTC