Mahabharata 3.113.16-25

Devanāgarī

स वै श्रान्तः क्षुधितः काश्यपस् तान्; घोषान् समासादितवान् समृद्धान् ॥
गोपैश् च तैर् विधिवत् पूज्यमानो; राजेव तां रात्रिम् उवास तत्र ॥
संप्राप्य सत्कारम् अतीव तेभ्यः; प्रोवाच कस्य प्रथिताः स्थ सौम्याः ॥
ऊचुस् ततस् ते ऽभ्युपगम्य सर्वे; धनं तवेदं विहितं सुतस्य ॥
देशे तु देशे तु स पूज्यमानस्; तांश् चैव शृण्वन् मधुरान् प्रलापान् ॥
प्रशान्तभूयिष्ठरजाः प्रहृष्टः; समाससादाङ्गपतिं पुरस्थम् ॥
संपूजितस् तेन नरर्षभेण; ददर्श पुत्रं दिवि देवं यथेन्द्रम् ॥
शान्तां स्नुषां चैव ददर्श तत्र; सौदामिनीम् उच्चरन्तीं यथैव ॥
ग्रामांश् च घोषांश् च सुतं च दृष्ट्वा; शान्तां च शान्तो ऽस्य परः स कोपः ॥
चकार तस्मै परमं प्रसादं; विभाण्डको भूमिपतेर् नरेन्द्र ॥
स तत्र निक्षिप्य सुतं महर्षिर्; उवाच सूर्याग्निसमप्रभावम् ॥
जाते पुत्रे वनम् एवाव्रजेथा; राज्ञः प्रियाण्य् अस्य सर्वाणि कृत्वा ॥
स तद्वचः कृतवान् ऋश्यशृङ्गो; ययौ च यत्रास्य पिता बभूव ॥
शान्ता चैनं पर्यचरद् यथावत्; खे रोहिणी सोमम् इवानुकूला ॥
अरुन्धती वा सुभगा वसिष्ठं; लोपामुद्रा वापि यथा ह्य् अगस्त्यम् ॥
नलस्य वा दमयन्ती यथाभूद्; यथा शची वज्रधरस्य चैव ॥
नाडायनी चेन्द्रसेना यथैव; वश्या नित्यं मुद्गलस्याजमीढ ॥
तथा शान्ता ऋश्यशृङ्गं वनस्थं; प्रीत्या युक्ता पर्यचरन् नरेन्द्र ॥
तस्याश्रमः पुण्य एषो विभाति; महाह्रदं शोभयन् पुण्यकीर्तेः ॥
अत्र स्नातः कृतकृत्यो विशुद्धस्; तीर्थान्य् अन्यान्य् अनुसंयाहि राजन् ॥

Transliteration (IAST)

sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapas tān; ghoṣān samāsāditavān samṛddhān ||
gopaiś ca tair vidhivat pūjyamāno; rājeva tāṃ rātrim uvāsa tatra ||
saṃprāpya satkāram atīva tebhyaḥ; provāca kasya prathitāḥ stha saumyāḥ ||
ūcus tatas te 'bhyupagamya sarve; dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya ||
deśe tu deśe tu sa pūjyamānas; tāṃś caiva śṛṇvan madhurān pralāpān ||
praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahṛṣṭaḥ; samāsasādāṅgapatiṃ purastham ||
saṃpūjitas tena nararṣabheṇa; dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendram ||
śāntāṃ snuṣāṃ caiva dadarśa tatra; saudāminīm uccarantīṃ yathaiva ||
grāmāṃś ca ghoṣāṃś ca sutaṃ ca dṛṣṭvā; śāntāṃ ca śānto 'sya paraḥ sa kopaḥ ||
cakāra tasmai paramaṃ prasādaṃ; vibhāṇḍako bhūmipater narendra ||
sa tatra nikṣipya sutaṃ maharṣir; uvāca sūryāgnisamaprabhāvam ||
jāte putre vanam evāvrajethā; rājñaḥ priyāṇy asya sarvāṇi kṛtvā ||
sa tadvacaḥ kṛtavān ṛśyaśṛṅgo; yayau ca yatrāsya pitā babhūva ||
śāntā cainaṃ paryacarad yathāvat; khe rohiṇī somam ivānukūlā ||
arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ; lopāmudrā vāpi yathā hy agastyam ||
nalasya vā damayantī yathābhūd; yathā śacī vajradharasya caiva ||
nāḍāyanī cendrasenā yathaiva; vaśyā nityaṃ mudgalasyājamīḍha ||
tathā śāntā ṛśyaśṛṅgaṃ vanasthaṃ; prītyā yuktā paryacaran narendra ||
tasyāśramaḥ puṇya eṣo vibhāti; mahāhradaṃ śobhayan puṇyakīrteḥ ||
atra snātaḥ kṛtakṛtyo viśuddhas; tīrthāny anyāny anusaṃyāhi rājan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

स वै श्रान्तः क्षुधितः काश्यपस् तान्; घोषान् समासादितवान् समृद्धान् ॥ गोपैश् च तैर् विधिवत् पूज्यमानो; राजेव तां रात्रिम् उवास तत्र ॥ संप्राप्य सत्कारम् अतीव तेभ्यः; प्रोवाच कस्य प्रथिताः स्थ सौम्याः ॥ ऊचुस् ततस् ते ऽभ्युपगम्य सर्वे; धनं तवेदं विहितं सुतस्य ॥ देशे तु देशे तु स पूज्यमानस्; तांश् चैव शृण्वन् मधुरान् प्रलापान् ॥ प्रशान्तभूयिष्ठरजाः प्रहृष्टः; समाससादाङ्गपतिं पुरस्थम् ॥ संपूजितस् तेन नरर्षभेण; ददर्श पुत्रं दिवि देवं यथेन्द्रम् ॥ शान्तां स्नुषां चैव ददर्श तत्र; सौदामिनीम् उच्चरन्तीं यथैव ॥ ग्रामांश् च घोषांश् च सुतं च दृष्ट्वा; शान्तां च शान्तो ऽस्य परः स कोपः ॥ चकार तस्मै परमं प्रसादं; विभाण्डको भूमिपतेर् नरेन्द्र ॥ स तत्र निक्षिप्य सुतं महर्षिर्; उवाच सूर्याग्निसमप्रभावम् ॥ जाते पुत्रे वनम् एवाव्रजेथा; राज्ञः प्रियाण्य् अस्य सर्वाणि कृत्वा ॥ स तद्वचः कृतवान् ऋश्यशृङ्गो; ययौ च यत्रास्य पिता बभूव ॥ शान्ता चैनं पर्यचरद् यथावत्; खे रोहिणी सोमम् इवानुकूला ॥ अरुन्धती वा सुभगा वसिष्ठं; लोपामुद्रा वापि यथा ह्य् अगस्त्यम् ॥ नलस्य वा दमयन्ती यथाभूद्; यथा शची वज्रधरस्य चैव ॥ नाडायनी चेन्द्रसेना यथैव; वश्या नित्यं मुद्गलस्याजमीढ ॥ तथा शान्ता ऋश्यशृङ्गं वनस्थं; प्रीत्या युक्ता पर्यचरन् नरेन्द्र ॥ तस्याश्रमः पुण्य एषो विभाति; महाह्रदं शोभयन् पुण्यकीर्तेः ॥ अत्र स्नातः कृतकृत्यो विशुद्धस्; तीर्थान्य् अन्यान्य् अनुसंयाहि राजन् ॥sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapas tān; ghoṣān samāsāditavān samṛddhān || gopaiś ca tair vidhivat pūjyamāno; rājeva tāṃ rātrim uvāsa tatra || saṃprāpya satkāram atīva tebhyaḥ; provāca kasya prathitāḥ stha saumyāḥ || ūcus tatas te 'bhyupagamya sarve; dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya || deśe tu deśe tu sa pūjyamānas; tāṃś caiva śṛṇvan madhurān pralāpān || praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahṛṣṭaḥ; samāsasādāṅgapatiṃ purastham || saṃpūjitas tena nararṣabheṇa; dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendram || śāntāṃ snuṣāṃ caiva dadarśa tatra; saudāminīm uccarantīṃ yathaiva || grāmāṃś ca ghoṣāṃś ca sutaṃ ca dṛṣṭvā; śāntāṃ ca śānto 'sya paraḥ sa kopaḥ || cakāra tasmai paramaṃ prasādaṃ; vibhāṇḍako bhūmipater narendra || sa tatra nikṣipya sutaṃ maharṣir; uvāca sūryāgnisamaprabhāvam || jāte putre vanam evāvrajethā; rājñaḥ priyāṇy asya sarvāṇi kṛtvā || sa tadvacaḥ kṛtavān ṛśyaśṛṅgo; yayau ca yatrāsya pitā babhūva || śāntā cainaṃ paryacarad yathāvat; khe rohiṇī somam ivānukūlā || arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ; lopāmudrā vāpi yathā hy agastyam || nalasya vā damayantī yathābhūd; yathā śacī vajradharasya caiva || nāḍāyanī cendrasenā yathaiva; vaśyā nityaṃ mudgalasyājamīḍha || tathā śāntā ṛśyaśṛṅgaṃ vanasthaṃ; prītyā yuktā paryacaran narendra || tasyāśramaḥ puṇya eṣo vibhāti; mahāhradaṃ śobhayan puṇyakīrteḥ || atra snātaḥ kṛtakṛtyo viśuddhas; tīrthāny anyāny anusaṃyāhi rājan ||Утомлённый и голодный Вибхандака приходит к богатым селениям пастухов, где его почитают как царя; получив высокий приём, он спрашивает, чьи они, и слышит, что это богатство его сына; в каждой области его так почитают, и, слушая сладкие речи, он успокаивается, радуется и приходит к царю Ангов; царь почитает его, Вибхандака видит сына как Индру на небе и невестку Шанту как молнию, а также деревни и пастбища, его гнев уходит, он дарует царю высшую милость и, оставив сына, велит Ришьяшринге после рождения сына и исполнения желаний царя вернуться в лес; Ришьяшринга исполняет слово отца, а Шанта служит ему как Рохини Соме, Арундхати Васиштхе, Лопамудра Агастье, Дамаянти Нале, Шачи Индре; Ломаша показывает святой ашрам и велит Юдхиштхире омыться и идти к другим тиртхам.

Translation

Утомлённый и голодный Кашьяпа дошёл до богатых пастушеских селений. Пастухи почитали его как царя, и он провёл там ночь. Получив от них необычайно высокий приём, он спросил: «Чьи вы, добрые люди, так знамениты?» Все, подойдя, ответили: «Это богатство назначено твоему сыну». В каждой местности его так почитали, и, слушая сладкие слова, он в большей мере успокоился и радостным достиг столицы владыки Ангов. Почтённый этим быком среди людей, он увидел сына, словно Индру на небе, и увидел там невестку Шанту, сияющую как молния. Увидев деревни, пастбища, сына и Шанту, он полностью успокоил свой гнев и оказал владыке земли высшую милость. Оставив там сына, махариши сказал Ришьяшринге, сияющему как солнце и огонь: «Когда родится сын, возвращайся в лес, исполнив всё приятное для этого царя». Ришьяшринга исполнил это слово и пошёл туда, где был его отец. А Шанта служила ему как должно, благосклонная, как Рохини Соме в небе, как счастливая Арундхати Васиштхе, как Лопамудра Агастье, как Дамаянти Нале, как Шачи держателю ваджры, как Индирасена Мудгале. Так Шанта, соединённая с любовью, служила лесному Ришьяшринге, царь. Вот его святой ашрам сияет, украшая великое озеро. Омывшись здесь, очищенный и исполнивший долг, иди к другим тиртхам, царь».

Commentary

Гнев Вибхандаки гаснет не доводами, а почтением, заботой и видением устроенной жизни сына. Так обман оборачивается восстановлением, когда его покрывают уважением и ответственностью.

Version

45a1d0b5c449 · published Jun 18, 2026, 5:13:53 AM UTC