Mahabharata 3.117.1-10

Devanāgarī

राम उवाच
ममापराधात् तैः क्षुद्रैर् हतस् त्वं तात बालिशैः ॥
कार्तवीर्यस्य दायादैर् वने मृग इवेषुभिः ॥
धर्मज्ञस्य कथं तात वर्तमानस्य सत्पथे ॥
मृत्युर् एवंविधो युक्तः सर्वभूतेष्व् अनागसः ॥
किं नु तैर् न कृतं पापं यैर् भवांस् तपसि स्थितः ॥
अयुध्यमानो वृद्धः सन् हतः शरशतैः शितैः ॥
किं नु ते तत्र वक्ष्यन्ति सचिवेषु सुहृत्सु च ॥
अयुध्यमानं धर्मज्ञम् एकं हत्वानपत्रपाः ॥
अकृतव्रण उवाच
विलप्यैवं स करुणं बहु नानाविधं नृप ॥
प्रेतकार्याणि सर्वाणि पितुश् चक्रे महातपाः ॥
ददाह पितरं चाग्नौ रामः परपुरंजयः ॥
प्रतिजज्ञे वधं चापि सर्वक्षत्रस्य भारत ॥
संक्रुद्धो ऽतिबलः शूरः शस्त्रम् आदाय वीर्यवान् ॥
जघ्निवान् कार्तवीर्यस्य सुतान् एको ऽन्तकोपमः ॥
तेषां चानुगता ये च क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥
तांश् च सर्वान् अवामृद्नाद् रामः प्रहरतां वरः ॥
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ॥
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥
स तेषु तर्पयाम् आस पितॄन् भृगुकुलोद्वहः ॥
साक्षाद् ददर्श चर्चीकं स च रामं न्यवारयत् ॥

Transliteration (IAST)

rāma uvāca
mamāparādhāt taiḥ kṣudrair hatas tvaṃ tāta bāliśaiḥ ||
kārtavīryasya dāyādair vane mṛga iveṣubhiḥ ||
dharmajñasya kathaṃ tāta vartamānasya satpathe ||
mṛtyur evaṃvidho yuktaḥ sarvabhūteṣv anāgasaḥ ||
kiṃ nu tair na kṛtaṃ pāpaṃ yair bhavāṃs tapasi sthitaḥ ||
ayudhyamāno vṛddhaḥ san hataḥ śaraśataiḥ śitaiḥ ||
kiṃ nu te tatra vakṣyanti saciveṣu suhṛtsu ca ||
ayudhyamānaṃ dharmajñam ekaṃ hatvānapatrapāḥ ||
akṛtavraṇa uvāca
vilapyaivaṃ sa karuṇaṃ bahu nānāvidhaṃ nṛpa ||
pretakāryāṇi sarvāṇi pituś cakre mahātapāḥ ||
dadāha pitaraṃ cāgnau rāmaḥ parapuraṃjayaḥ ||
pratijajñe vadhaṃ cāpi sarvakṣatrasya bhārata ||
saṃkruddho 'tibalaḥ śūraḥ śastram ādāya vīryavān ||
jaghnivān kārtavīryasya sutān eko 'ntakopamaḥ ||
teṣāṃ cānugatā ye ca kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha ||
tāṃś ca sarvān avāmṛdnād rāmaḥ praharatāṃ varaḥ ||
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ ||
samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān ||
sa teṣu tarpayām āsa pitṝn bhṛgukulodvahaḥ ||
sākṣād dadarśa carcīkaṃ sa ca rāmaṃ nyavārayat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

राम उवाच ममापराधात् तैः क्षुद्रैर् हतस् त्वं तात बालिशैः ॥ कार्तवीर्यस्य दायादैर् वने मृग इवेषुभिः ॥ धर्मज्ञस्य कथं तात वर्तमानस्य सत्पथे ॥ मृत्युर् एवंविधो युक्तः सर्वभूतेष्व् अनागसः ॥ किं नु तैर् न कृतं पापं यैर् भवांस् तपसि स्थितः ॥ अयुध्यमानो वृद्धः सन् हतः शरशतैः शितैः ॥ किं नु ते तत्र वक्ष्यन्ति सचिवेषु सुहृत्सु च ॥ अयुध्यमानं धर्मज्ञम् एकं हत्वानपत्रपाः ॥ अकृतव्रण उवाच विलप्यैवं स करुणं बहु नानाविधं नृप ॥ प्रेतकार्याणि सर्वाणि पितुश् चक्रे महातपाः ॥ ददाह पितरं चाग्नौ रामः परपुरंजयः ॥ प्रतिजज्ञे वधं चापि सर्वक्षत्रस्य भारत ॥ संक्रुद्धो ऽतिबलः शूरः शस्त्रम् आदाय वीर्यवान् ॥ जघ्निवान् कार्तवीर्यस्य सुतान् एको ऽन्तकोपमः ॥ तेषां चानुगता ये च क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ तांश् च सर्वान् अवामृद्नाद् रामः प्रहरतां वरः ॥ त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ॥ समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥ स तेषु तर्पयाम् आस पितॄन् भृगुकुलोद्वहः ॥ साक्षाद् ददर्श चर्चीकं स च रामं न्यवारयत् ॥rāma uvāca mamāparādhāt taiḥ kṣudrair hatas tvaṃ tāta bāliśaiḥ || kārtavīryasya dāyādair vane mṛga iveṣubhiḥ || dharmajñasya kathaṃ tāta vartamānasya satpathe || mṛtyur evaṃvidho yuktaḥ sarvabhūteṣv anāgasaḥ || kiṃ nu tair na kṛtaṃ pāpaṃ yair bhavāṃs tapasi sthitaḥ || ayudhyamāno vṛddhaḥ san hataḥ śaraśataiḥ śitaiḥ || kiṃ nu te tatra vakṣyanti saciveṣu suhṛtsu ca || ayudhyamānaṃ dharmajñam ekaṃ hatvānapatrapāḥ || akṛtavraṇa uvāca vilapyaivaṃ sa karuṇaṃ bahu nānāvidhaṃ nṛpa || pretakāryāṇi sarvāṇi pituś cakre mahātapāḥ || dadāha pitaraṃ cāgnau rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || pratijajñe vadhaṃ cāpi sarvakṣatrasya bhārata || saṃkruddho 'tibalaḥ śūraḥ śastram ādāya vīryavān || jaghnivān kārtavīryasya sutān eko 'ntakopamaḥ || teṣāṃ cānugatā ye ca kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha || tāṃś ca sarvān avāmṛdnād rāmaḥ praharatāṃ varaḥ || triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ || samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān || sa teṣu tarpayām āsa pitṝn bhṛgukulodvahaḥ || sākṣād dadarśa carcīkaṃ sa ca rāmaṃ nyavārayat ||Рама оплакивает отца: из-за его вины отец убит низкими наследниками Картавирьи в лесу стрелами как зверь; как мог праведный, идущий добрым путём и невиновный перед существами, умереть такой смертью; какой грех не совершили те бесстыдные, убившие старого безоружного подвижника; Акритаврана говорит, что Рама долго горько плакал, совершил все погребальные обряды и сжёг отца, затем поклялся уничтожить всех кшатриев; разгневанный, сильный и геройский, он взял оружие и один, как Антака, убил сыновей Картавирьи, а затем всех кшатриев, что следовали за ними; двадцать один раз он сделал землю бескшатрийской и в Самантапанчаке создал пять кровавых озёр, где насытил предков; он увидел Ричику, и тот остановил его.

Translation

Рама сказал: «Из-за моего проступка, отец, тебя убили эти ничтожные глупцы, наследники Картавирьи, в лесу стрелами, как зверя. Как, отец, для знатока дхармы, идущего добрым путём и невиновного перед всеми существами, могла быть уместна такая смерть? Какого греха не совершили те, кто убил тебя, старого, стоящего в тапасе, не сражавшегося, сотнями острых стрел? Что скажут эти бесстыдные перед советниками и друзьями, убив одного безоружного знатока дхармы?» Акритаврана сказал: «Так горько и многообразно оплакав его, царь, великий тапасом Рама совершил все погребальные обряды отца. Рама, победитель чужих городов, сжёг отца на огне и поклялся уничтожить весь кшатрийский род, о Бхарата. Разгневанный, чрезвычайно сильный, геройский и доблестный, он взял оружие и один, подобный Антаке, убил сыновей Картавирьи. А всех кшатриев, которые следовали за ними, о бык среди кшатриев, Рама, лучший из воинов, тоже сокрушил. Двадцать один раз владыка сделал землю лишённой кшатриев и в Самантапанчаке устроил пять озёр крови. В них потомок рода Бхригу насытил предков; он воочию увидел Ричику, и тот остановил Раму».

Commentary

Скорбь Рамы понятна, но её размах страшен: личная боль превращается в истребление целого сословия. Поэтому явление Ричики нужно как граница для праведного гнева.

Version

77064175eb44 · published Jun 18, 2026, 5:13:53 AM UTC