Mahabharata 3.119.5-13

Devanāgarī

न कृष्ण धर्मश् चरितो भवाय; जन्तोर् अधर्मश् च पराभवाय ॥
युधिष्ठिरो यत्र जटी महात्मा; वनाश्रयः क्लिश्यति चीरवासाः ॥
दुर्योधनश् चापि महीं प्रशास्ति; न चास्य भूमिर् विवरं ददाति ॥
धर्माद् अधर्मश् चरितो गरीयान्; इतीव मन्येत नरो ऽल्पबुद्धिः ॥
दुर्योधने चापि विवर्धमाने; युधिष्ठिरे चासुख आत्तराज्ये ॥
किं न्व् अद्य कर्तव्यम् इति प्रजाभिः; शङ्का मिथः संजनिता नराणाम् ॥
अयं हि धर्मप्रभवो नरेन्द्रो; धर्मे रतः सत्यधृतिः प्रदाता ॥
चलेद् धि राज्याच् च सुखाच् च पार्थो; धर्माद् अपेतश् च कथं विवर्धेत् ॥
कथं नु भीष्मश् च कृपश् च विप्रो; द्रोणश् च राजा च कुलस्य वृद्धः ॥
प्रव्राज्य पार्थान् सुखम् आप्नुवन्ति; धिक् पापबुद्धीन् भरतप्रधानान् ॥
किं नाम वक्ष्यत्य् अवनिप्रधानः; पितॄन् समागम्य परत्र पापः ॥
पुत्रेषु सम्यक् चरितं मयेति; पुत्रान् अपापान् अवरोप्य राज्यात् ॥
नासौ धिया संप्रतिपश्यति स्म; किं नाम कृत्वाहम् अचक्षुर् एवम् ॥
जातः पृथिव्याम् इति पार्थिवेषु; प्रव्राज्य कौन्तेयम् अथापि राज्यात् ॥
नूनं समृद्धान् पितृलोकभूमौ; चामीकराभान् क्षितिजान् प्रफुल्लान् ॥
विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः; कृत्वा नृशंसं बत पश्यति स्म ॥
व्यूढोत्तरांसान् पृथुलोहिताक्षान्; नेमान् स्म पृच्छन् स शृणोति नूनम् ॥
प्रस्थापयद् यत् स वनं ह्य् अशङ्को; युधिष्ठिरं सानुजम् आत्तशस्त्रम् ॥

Transliteration (IAST)

na kṛṣṇa dharmaś carito bhavāya; jantor adharmaś ca parābhavāya ||
yudhiṣṭhiro yatra jaṭī mahātmā; vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ ||
duryodhanaś cāpi mahīṃ praśāsti; na cāsya bhūmir vivaraṃ dadāti ||
dharmād adharmaś carito garīyān; itīva manyeta naro 'lpabuddhiḥ ||
duryodhane cāpi vivardhamāne; yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye ||
kiṃ nv adya kartavyam iti prajābhiḥ; śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām ||
ayaṃ hi dharmaprabhavo narendro; dharme rataḥ satyadhṛtiḥ pradātā ||
caled dhi rājyāc ca sukhāc ca pārtho; dharmād apetaś ca kathaṃ vivardhet ||
kathaṃ nu bhīṣmaś ca kṛpaś ca vipro; droṇaś ca rājā ca kulasya vṛddhaḥ ||
pravrājya pārthān sukham āpnuvanti; dhik pāpabuddhīn bharatapradhānān ||
kiṃ nāma vakṣyaty avanipradhānaḥ; pitṝn samāgamya paratra pāpaḥ ||
putreṣu samyak caritaṃ mayeti; putrān apāpān avaropya rājyāt ||
nāsau dhiyā saṃpratipaśyati sma; kiṃ nāma kṛtvāham acakṣur evam ||
jātaḥ pṛthivyām iti pārthiveṣu; pravrājya kaunteyam athāpi rājyāt ||
nūnaṃ samṛddhān pitṛlokabhūmau; cāmīkarābhān kṣitijān praphullān ||
vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ; kṛtvā nṛśaṃsaṃ bata paśyati sma ||
vyūḍhottarāṃsān pṛthulohitākṣān; nemān sma pṛcchan sa śṛṇoti nūnam ||
prasthāpayad yat sa vanaṃ hy aśaṅko; yudhiṣṭhiraṃ sānujam āttaśastram ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

न कृष्ण धर्मश् चरितो भवाय; जन्तोर् अधर्मश् च पराभवाय ॥ युधिष्ठिरो यत्र जटी महात्मा; वनाश्रयः क्लिश्यति चीरवासाः ॥ दुर्योधनश् चापि महीं प्रशास्ति; न चास्य भूमिर् विवरं ददाति ॥ धर्माद् अधर्मश् चरितो गरीयान्; इतीव मन्येत नरो ऽल्पबुद्धिः ॥ दुर्योधने चापि विवर्धमाने; युधिष्ठिरे चासुख आत्तराज्ये ॥ किं न्व् अद्य कर्तव्यम् इति प्रजाभिः; शङ्का मिथः संजनिता नराणाम् ॥ अयं हि धर्मप्रभवो नरेन्द्रो; धर्मे रतः सत्यधृतिः प्रदाता ॥ चलेद् धि राज्याच् च सुखाच् च पार्थो; धर्माद् अपेतश् च कथं विवर्धेत् ॥ कथं नु भीष्मश् च कृपश् च विप्रो; द्रोणश् च राजा च कुलस्य वृद्धः ॥ प्रव्राज्य पार्थान् सुखम् आप्नुवन्ति; धिक् पापबुद्धीन् भरतप्रधानान् ॥ किं नाम वक्ष्यत्य् अवनिप्रधानः; पितॄन् समागम्य परत्र पापः ॥ पुत्रेषु सम्यक् चरितं मयेति; पुत्रान् अपापान् अवरोप्य राज्यात् ॥ नासौ धिया संप्रतिपश्यति स्म; किं नाम कृत्वाहम् अचक्षुर् एवम् ॥ जातः पृथिव्याम् इति पार्थिवेषु; प्रव्राज्य कौन्तेयम् अथापि राज्यात् ॥ नूनं समृद्धान् पितृलोकभूमौ; चामीकराभान् क्षितिजान् प्रफुल्लान् ॥ विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः; कृत्वा नृशंसं बत पश्यति स्म ॥ व्यूढोत्तरांसान् पृथुलोहिताक्षान्; नेमान् स्म पृच्छन् स शृणोति नूनम् ॥ प्रस्थापयद् यत् स वनं ह्य् अशङ्को; युधिष्ठिरं सानुजम् आत्तशस्त्रम् ॥na kṛṣṇa dharmaś carito bhavāya; jantor adharmaś ca parābhavāya || yudhiṣṭhiro yatra jaṭī mahātmā; vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ || duryodhanaś cāpi mahīṃ praśāsti; na cāsya bhūmir vivaraṃ dadāti || dharmād adharmaś carito garīyān; itīva manyeta naro 'lpabuddhiḥ || duryodhane cāpi vivardhamāne; yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye || kiṃ nv adya kartavyam iti prajābhiḥ; śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām || ayaṃ hi dharmaprabhavo narendro; dharme rataḥ satyadhṛtiḥ pradātā || caled dhi rājyāc ca sukhāc ca pārtho; dharmād apetaś ca kathaṃ vivardhet || kathaṃ nu bhīṣmaś ca kṛpaś ca vipro; droṇaś ca rājā ca kulasya vṛddhaḥ || pravrājya pārthān sukham āpnuvanti; dhik pāpabuddhīn bharatapradhānān || kiṃ nāma vakṣyaty avanipradhānaḥ; pitṝn samāgamya paratra pāpaḥ || putreṣu samyak caritaṃ mayeti; putrān apāpān avaropya rājyāt || nāsau dhiyā saṃpratipaśyati sma; kiṃ nāma kṛtvāham acakṣur evam || jātaḥ pṛthivyām iti pārthiveṣu; pravrājya kaunteyam athāpi rājyāt || nūnaṃ samṛddhān pitṛlokabhūmau; cāmīkarābhān kṣitijān praphullān || vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ; kṛtvā nṛśaṃsaṃ bata paśyati sma || vyūḍhottarāṃsān pṛthulohitākṣān; nemān sma pṛcchan sa śṛṇoti nūnam || prasthāpayad yat sa vanaṃ hy aśaṅko; yudhiṣṭhiraṃ sānujam āttaśastram ||Баларама говорит Кришне, что кажется, будто дхарма не ведёт к благу, а адхарма — к поражению, если Юдхиштхира, великий душой, с джата, в лыке, страдает в лесу, а Дурьодхана правит землёй, и земля не разверзается под ним; маломудрый мог бы подумать, что адхарма сильнее дхармы; люди сомневаются, что делать, видя рост Дурьодханы и несчастье Юдхиштхиры; Юдхиштхира — рожденный дхармой, преданный дхарме, истинный, стойкий и щедрый, но лишён царства и счастья; как же лишённый дхармы растёт; Баларама порицает Бхишму, Крипу, Дрону и старого царя, которые, изгнав Партхов, получают удовольствие, и спрашивает, что Дхритараштра скажет предкам, лишив царства безгрешных сыновей.

Translation

Баларама сказал: «Кришна, кажется, что дхарма совершается не для блага живого существа, а адхарма — не для поражения, если великодушный Юдхиштхира с джата, живя в лесу и нося лыко, страдает, а Дурьодхана правит землёй, и земля не даёт под ним трещины. Малодушный человек мог бы подумать, будто совершённая адхарма весомее дхармы. Когда Дурьодхана растёт, а Юдхиштхира, лишённый царства, пребывает в несчастье, люди между собой рождают сомнение: что теперь делать? Этот царь произошёл от дхармы, предан дхарме, держится истины и даёт дары. Почему Партха отпал от царства и счастья, а тот, кто лишён дхармы, растёт? Как Бхишма, брахман Крипа, Дрона и старый царь рода могут получать удовольствие, изгнав Партхов? Позор главным Бхаратам с грешным разумом! Что скажет этот грешный владыка земли, встретив предков в другом мире: “Я правильно поступил с сыновьями”, — после того как он лишил царства безгрешных сыновей?»

Commentary

Баларама говорит голосом оскорблённой справедливости. Его вопрос болезнен: когда праведный страдает, сама дхарма кажется скрытой от глаз.

Version

363f573cf2f3 · published Jun 18, 2026, 5:13:53 AM UTC