Mahabharata 3.124.9-18

Devanāgarī

इन्द्र उवाच
उभाव् एतौ न सोमार्हौ नासत्याव् इति मे मतिः ॥
भिषजौ देवपुत्राणां कर्मणा नैवम् अर्हतः ॥
च्यवन उवाच
मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवत्तरौ ॥
यौ चक्रतुर् मां मघवन् वृन्दारकम् इवाजरम् ॥
ऋते त्वां विबुधांश् चान्यान् कथं वै नार्हतः सवम् ॥
अश्विनाव् अपि देवेन्द्र देवौ विद्धि पुरंदर ॥
इन्द्र उवाच
चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ ॥
लोके चरन्तौ मर्त्यानां कथं सोमम् इहार्हतः ॥
लोमश उवाच
एतद् एव यदा वाक्यम् आम्रेडयति वासवः ॥
अनादृत्य ततः शक्रं ग्रहं जग्राह भार्गवः ॥
ग्रहीष्यन्तं तु तं सोमम् अश्विनोर् उत्तमं तदा ॥
समीक्ष्य बलभिद् देव इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
आभ्याम् अर्थाय सोमं त्वं ग्रहीष्यसि यदि स्वयम् ॥
वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपम् अनुत्तमम् ॥
एवम् उक्तः स्मयन्न् इन्द्रम् अभिवीक्ष्य स भार्गवः ॥
जग्राह विधिवत् सोमम् अश्विभ्याम् उत्तमं ग्रहम् ॥
ततो ऽस्मै प्राहरद् वज्रं घोररूपं शचीपतिः ॥
तस्य प्रहरतो बाहुं स्तम्भयाम् आस भार्गवः ॥
संस्तम्भयित्वा च्यवनो जुहुवे मन्त्रतो ऽनलम् ॥
कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुम् उद्यतः ॥

Transliteration (IAST)

indra uvāca
ubhāv etau na somārhau nāsatyāv iti me matiḥ ||
bhiṣajau devaputrāṇāṃ karmaṇā naivam arhataḥ ||
cyavana uvāca
māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavattarau ||
yau cakratur māṃ maghavan vṛndārakam ivājaram ||
ṛte tvāṃ vibudhāṃś cānyān kathaṃ vai nārhataḥ savam ||
aśvināv api devendra devau viddhi puraṃdara ||
indra uvāca
cikitsakau karmakarau kāmarūpasamanvitau ||
loke carantau martyānāṃ kathaṃ somam ihārhataḥ ||
lomaśa uvāca
etad eva yadā vākyam āmreḍayati vāsavaḥ ||
anādṛtya tataḥ śakraṃ grahaṃ jagrāha bhārgavaḥ ||
grahīṣyantaṃ tu taṃ somam aśvinor uttamaṃ tadā ||
samīkṣya balabhid deva idaṃ vacanam abravīt ||
ābhyām arthāya somaṃ tvaṃ grahīṣyasi yadi svayam ||
vajraṃ te prahariṣyāmi ghorarūpam anuttamam ||
evam uktaḥ smayann indram abhivīkṣya sa bhārgavaḥ ||
jagrāha vidhivat somam aśvibhyām uttamaṃ graham ||
tato 'smai prāharad vajraṃ ghorarūpaṃ śacīpatiḥ ||
tasya praharato bāhuṃ stambhayām āsa bhārgavaḥ ||
saṃstambhayitvā cyavano juhuve mantrato 'nalam ||
kṛtyārthī sumahātejā devaṃ hiṃsitum udyataḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

इन्द्र उवाच उभाव् एतौ न सोमार्हौ नासत्याव् इति मे मतिः ॥ भिषजौ देवपुत्राणां कर्मणा नैवम् अर्हतः ॥ च्यवन उवाच मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवत्तरौ ॥ यौ चक्रतुर् मां मघवन् वृन्दारकम् इवाजरम् ॥ ऋते त्वां विबुधांश् चान्यान् कथं वै नार्हतः सवम् ॥ अश्विनाव् अपि देवेन्द्र देवौ विद्धि पुरंदर ॥ इन्द्र उवाच चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ ॥ लोके चरन्तौ मर्त्यानां कथं सोमम् इहार्हतः ॥ लोमश उवाच एतद् एव यदा वाक्यम् आम्रेडयति वासवः ॥ अनादृत्य ततः शक्रं ग्रहं जग्राह भार्गवः ॥ ग्रहीष्यन्तं तु तं सोमम् अश्विनोर् उत्तमं तदा ॥ समीक्ष्य बलभिद् देव इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ आभ्याम् अर्थाय सोमं त्वं ग्रहीष्यसि यदि स्वयम् ॥ वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपम् अनुत्तमम् ॥ एवम् उक्तः स्मयन्न् इन्द्रम् अभिवीक्ष्य स भार्गवः ॥ जग्राह विधिवत् सोमम् अश्विभ्याम् उत्तमं ग्रहम् ॥ ततो ऽस्मै प्राहरद् वज्रं घोररूपं शचीपतिः ॥ तस्य प्रहरतो बाहुं स्तम्भयाम् आस भार्गवः ॥ संस्तम्भयित्वा च्यवनो जुहुवे मन्त्रतो ऽनलम् ॥ कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुम् उद्यतः ॥indra uvāca ubhāv etau na somārhau nāsatyāv iti me matiḥ || bhiṣajau devaputrāṇāṃ karmaṇā naivam arhataḥ || cyavana uvāca māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavattarau || yau cakratur māṃ maghavan vṛndārakam ivājaram || ṛte tvāṃ vibudhāṃś cānyān kathaṃ vai nārhataḥ savam || aśvināv api devendra devau viddhi puraṃdara || indra uvāca cikitsakau karmakarau kāmarūpasamanvitau || loke carantau martyānāṃ kathaṃ somam ihārhataḥ || lomaśa uvāca etad eva yadā vākyam āmreḍayati vāsavaḥ || anādṛtya tataḥ śakraṃ grahaṃ jagrāha bhārgavaḥ || grahīṣyantaṃ tu taṃ somam aśvinor uttamaṃ tadā || samīkṣya balabhid deva idaṃ vacanam abravīt || ābhyām arthāya somaṃ tvaṃ grahīṣyasi yadi svayam || vajraṃ te prahariṣyāmi ghorarūpam anuttamam || evam uktaḥ smayann indram abhivīkṣya sa bhārgavaḥ || jagrāha vidhivat somam aśvibhyām uttamaṃ graham || tato 'smai prāharad vajraṃ ghorarūpaṃ śacīpatiḥ || tasya praharato bāhuṃ stambhayām āsa bhārgavaḥ || saṃstambhayitvā cyavano juhuve mantrato 'nalam || kṛtyārthī sumahātejā devaṃ hiṃsitum udyataḥ ||Индра говорит, что оба Насатьи не достойны сомы, потому что они врачи сыновей богов и по делу не заслуживают этого; Чьявана отвечает, чтобы он не презирал великих душой, богатых красотой и достоянием, которые сделали его, старика, словно бессмертным; как они могут не быть достойны жертвы, кроме Индры и других богов, ведь Ашвины тоже боги; Индра возражает, что они лекари, работники, принимающие любые формы, ходящие среди смертных, и как им быть достойными сомы; когда Васава повторяет это, Бхаргава, не считаясь с Шакрой, берёт чашу; Индра говорит, что если Чьявана сам возьмёт сому ради них, он ударит страшной несравненной ваджрой; Чьявана, улыбаясь и глядя на Индру, по правилу берёт лучшую чашу для Ашвинов; Шачипати ударяет ваджрой, но Бхаргава останавливает его руку; остановив руку, Чьявана мантрой возливает в огонь, желая создать кристью, готовясь поразить бога.

Translation

Индра сказал: «Оба эти Насатьи, по моему мнению, не достойны сомы. Они врачи сыновей богов; по своему делу они не заслуживают этого». Чьявана сказал: «Не презирай этих великих душой, богатых красотой и достоянием, о Магхаван. Они сделали меня, старика, словно бессмертным. Как же, кроме тебя и других богов, они могут не быть достойны жертвенного возлияния? Знай, о Девендра, о Пурандара: Ашвины тоже боги». Индра сказал: «Они лекари, исполнители работы, принимающие любые формы и ходящие в мире среди смертных. Как же они могут быть достойны сомы здесь?» Ломаша сказал: «Когда Васава повторял эти слова, Бхаргава, не считаясь с Шакрой, взял чашу. Увидев, что он собирается взять лучшую сому для Ашвинов, бог, сокрушитель силы, сказал: “Если ты сам возьмёшь сому ради этих двоих, я поражу тебя страшной, несравненной ваджрой”. Так сказано было ему, но Бхаргава, улыбаясь и глядя на Индру, взял по правилу лучшую чашу сомы для Ашвинов. Тогда Шачипати ударил в него страшной ваджрой, но Бхаргава остановил руку Индры в самом ударе. Остановив её, Чьявана мантрой совершил возлияние в огонь: великий сиянием, он хотел вызвать кристью и был готов поразить бога».

Commentary

Индра защищает границу статуса, Чьявана защищает благодарность и признание заслуги. Когда правило отделяется от справедливости, тапас мудреца заставляет саму власть остановиться.

Version

c61d028f9a84 · published Jun 18, 2026, 5:22:17 AM UTC