Mahabharata 3.125.11-18

Devanāgarī

तस्यैतद् द्विजसंघुष्टं सरो राजन् प्रकाशते ॥
अत्र त्वं सह सोदर्यैः पितॄन् देवांश् च तर्पय ॥
एतद् दृष्ट्वा महीपाल सिकताक्षं च भारत ॥
सैन्धवारण्यम् आसाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम् ॥
पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जलं स्पृश ॥
आर्चीकपर्वतश् चैव निवासो वै मनीषिणाम् ॥
सदाफलः सदास्रोतो मरुतां स्थानम् उत्तमम् ॥
चैत्याश् चैते बहुशतास् त्रिदशानां युधिष्ठिर ॥
एतच् चन्द्रमसस् तीर्थम् ऋषयः पर्युपासते ॥
वैखानसाश् च ऋषयो वालखिल्यास् तथैव च ॥
शृङ्गाणि त्रीणि पुण्याणि त्रीणि प्रस्रवणानि च ॥
सर्वाण्य् अनुपरिक्रम्य यथाकामम् उपस्पृश ॥
शंतनुश् चात्र कौन्तेय शुनकश् च नराधिप ॥
नरनारायणौ चोभौ स्थानं प्राप्ताः सनातनम् ॥
इह नित्यशया देवाः पितरश् च महर्षिभिः ॥
आर्चीकपर्वते तेपुस् तान् यजस्व युधिष्ठिर ॥
इह ते वै चरून् प्राश्नन्न् ऋषयश् च विशां पते ॥
यमुना चाक्षयस्रोताः कृष्णश् चेह तपोरतः ॥

Transliteration (IAST)

tasyaitad dvijasaṃghuṣṭaṃ saro rājan prakāśate ||
atra tvaṃ saha sodaryaiḥ pitṝn devāṃś ca tarpaya ||
etad dṛṣṭvā mahīpāla sikatākṣaṃ ca bhārata ||
saindhavāraṇyam āsādya kulyānāṃ kuru darśanam ||
puṣkareṣu mahārāja sarveṣu ca jalaṃ spṛśa ||
ārcīkaparvataś caiva nivāso vai manīṣiṇām ||
sadāphalaḥ sadāsroto marutāṃ sthānam uttamam ||
caityāś caite bahuśatās tridaśānāṃ yudhiṣṭhira ||
etac candramasas tīrtham ṛṣayaḥ paryupāsate ||
vaikhānasāś ca ṛṣayo vālakhilyās tathaiva ca ||
śṛṅgāṇi trīṇi puṇyāṇi trīṇi prasravaṇāni ca ||
sarvāṇy anuparikramya yathākāmam upaspṛśa ||
śaṃtanuś cātra kaunteya śunakaś ca narādhipa ||
naranārāyaṇau cobhau sthānaṃ prāptāḥ sanātanam ||
iha nityaśayā devāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ ||
ārcīkaparvate tepus tān yajasva yudhiṣṭhira ||
iha te vai carūn prāśnann ṛṣayaś ca viśāṃ pate ||
yamunā cākṣayasrotāḥ kṛṣṇaś ceha taporataḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तस्यैतद् द्विजसंघुष्टं सरो राजन् प्रकाशते ॥ अत्र त्वं सह सोदर्यैः पितॄन् देवांश् च तर्पय ॥ एतद् दृष्ट्वा महीपाल सिकताक्षं च भारत ॥ सैन्धवारण्यम् आसाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम् ॥ पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जलं स्पृश ॥ आर्चीकपर्वतश् चैव निवासो वै मनीषिणाम् ॥ सदाफलः सदास्रोतो मरुतां स्थानम् उत्तमम् ॥ चैत्याश् चैते बहुशतास् त्रिदशानां युधिष्ठिर ॥ एतच् चन्द्रमसस् तीर्थम् ऋषयः पर्युपासते ॥ वैखानसाश् च ऋषयो वालखिल्यास् तथैव च ॥ शृङ्गाणि त्रीणि पुण्याणि त्रीणि प्रस्रवणानि च ॥ सर्वाण्य् अनुपरिक्रम्य यथाकामम् उपस्पृश ॥ शंतनुश् चात्र कौन्तेय शुनकश् च नराधिप ॥ नरनारायणौ चोभौ स्थानं प्राप्ताः सनातनम् ॥ इह नित्यशया देवाः पितरश् च महर्षिभिः ॥ आर्चीकपर्वते तेपुस् तान् यजस्व युधिष्ठिर ॥ इह ते वै चरून् प्राश्नन्न् ऋषयश् च विशां पते ॥ यमुना चाक्षयस्रोताः कृष्णश् चेह तपोरतः ॥tasyaitad dvijasaṃghuṣṭaṃ saro rājan prakāśate || atra tvaṃ saha sodaryaiḥ pitṝn devāṃś ca tarpaya || etad dṛṣṭvā mahīpāla sikatākṣaṃ ca bhārata || saindhavāraṇyam āsādya kulyānāṃ kuru darśanam || puṣkareṣu mahārāja sarveṣu ca jalaṃ spṛśa || ārcīkaparvataś caiva nivāso vai manīṣiṇām || sadāphalaḥ sadāsroto marutāṃ sthānam uttamam || caityāś caite bahuśatās tridaśānāṃ yudhiṣṭhira || etac candramasas tīrtham ṛṣayaḥ paryupāsate || vaikhānasāś ca ṛṣayo vālakhilyās tathaiva ca || śṛṅgāṇi trīṇi puṇyāṇi trīṇi prasravaṇāni ca || sarvāṇy anuparikramya yathākāmam upaspṛśa || śaṃtanuś cātra kaunteya śunakaś ca narādhipa || naranārāyaṇau cobhau sthānaṃ prāptāḥ sanātanam || iha nityaśayā devāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ || ārcīkaparvate tepus tān yajasva yudhiṣṭhira || iha te vai carūn prāśnann ṛṣayaś ca viśāṃ pate || yamunā cākṣayasrotāḥ kṛṣṇaś ceha taporataḥ ||Ломаша показывает озеро, оглашаемое дваждырождёнными, и велит Юдхиштхире с братьями насытить предков и богов; посмотрев его, Сикатакшу и придя в Саиндхаваранью, он должен увидеть каналы и коснуться воды во всех Пушкарах; Арчика-гора — обитель мудрых, всегда плодоносящая, с постоянными потоками, лучшее место Марутов, и там сотни чайтьев тридцати богов; это тиртха Луны, где пребывают риши, вайкханасы и валакхильи; есть три святые вершины и три источника, обойдя их, он должен коснуться воды как пожелает; там Шантану, Шунака и оба Нара-Нараяны достигли вечного места; там боги, предки и махариши постоянно лежали, совершая тапас на Арчика-горе, и Юдхиштхира должен их почтить; там риши вкушали чару, Ямуна течёт неиссякаемо, и Кришна предан тапасу.

Translation

«Вот, царь, сияет то озеро, оглашаемое сонмами дваждырождённых. Здесь ты вместе с братьями насыть предков и богов. Увидев его, владыка земли, а также Сикатакшу, приди в Саиндхаваранью и посмотри на каналы; во всех Пушкарах, великий царь, коснись воды. Вот Арчика-гора, обитель мудрых: она всегда плодоносящая, с постоянными потоками, лучшее место Марутов. Вот здесь, Юдхиштхира, многие сотни чайтьев тридцати богов. Это тиртха Луны; его посещают риши, а также риши-вайкханасы и валакхильи. Здесь три святые вершины и три источника: обойди их все и коснись воды как пожелаешь. Здесь, Каунтея, царь Шантану, Шунака, владыка людей, и оба Нара-Нараяны достигли вечного места. Здесь боги, предки и махариши всегда пребывали в строгом лежании; они совершали тапас на Арчика-горе, и ты, Юдхиштхира, почитай их. Здесь, владыка народа, риши вкушали чару; здесь Ямуна течёт неиссякаемым потоком, и Кришна предан тапасу».

Commentary

После грозной истории Чьяваны путь снова становится паломничеством. Список мест напоминает: земля хранит не только победы, но и следы долгого поклонения, воздержания и памяти.

Version

152040ba0dd6 · published Jun 18, 2026, 5:22:17 AM UTC